şimdi okumayı bir saniyeliğine bırakıp internette “thatcher illüzyonu” diye arattığınızı ve o meşhur görsele baktığınızı varsayalım.

karşınızda baş aşağı duran, sıradan bir insan portresi var. ilk bakışta her şey yerli yerinde görünüyor. “ee, bunda ne gariplik var ki?” diyorsunuz.

sonra biri “şimdi o telefonu düz çevirip bir daha baksana” diyor.

telefonu yavaşça çeviriyorsunuz ve o saniye beyninizden vurulmuşa dönüyorsunuz. az önce size son derece normal görünen o suratın aslında gözleri ve ağzı ters çevrilmiş, adeta bir korku filminden fırlamış gibi duran tuhaf bir yüze ait olduğunu görüyorsunuz.

insanın kendi zihnine okkalı bir küfür edesi geliyor: nasıl oldu da bu kadar bariz, bu kadar rahatsız edici bir bozulmayı fotoğraf ters dururken göremedim?

cevap, zihnimizin o çok güvendiğimiz yüz tanıma sisteminde yatan acayip bir güvenlik açığında gizli.

biz fotoğraflara ya da insanlara bakarken, gözümüzün adeta bir tarayıcı gibi piksel piksel çalıştığını sanırız. oysa beyin, yüzleri çoğu zaman tek tek parçalar halinde okumaz. biraz göz, biraz burun, biraz dudak diye ilerlemez.

yüzü paket halinde, bütünsel olarak işler.

çünkü evrimsel açıdan bir yüzü hızlı tanımak çok önemli bir iştir. kim dost, kim düşman, kim tanıdık, kim yabancı; bütün bunları saliseler içinde ayırt edebilmek gerekir. beynimiz de bu yüzden yüzleri okurken özel ve hızlı bir kestirme yol kullanır.

fakat bu kestirme yolun çok katı bir şartı vardır: yüzün bildiğimiz gibi, yani düz durması gerekir.

çünkü gündelik hayatta insan yüzlerini genellikle baş aşağı görmeyiz. kimseyle tavanda asılı halde konuşmayız. biriyle tanışırken yüzünü 180 derece ters çevrilmiş şekilde incelemeyiz. beynin yüz tanıma sistemi de en iyi, normal yönde duran yüzlerde çalışır.

işte o meşhur fotoğrafı ters çevirdiğiniz an, beynin bütünsel yüz tanıma sistemi tökezler.

beyin, yüz paketini alıştığı şekilde okuyamadığı için mecburen daha zayıf bir plana geçer ve suratı parça parça incelemeye başlar. bakar; gözler hâlâ göze benziyor, ağız hâlâ ağza benziyor, burun da yerinde duruyor.

“tamam” der, “burada çok büyük bir sorun yok.”

ama asıl facia, parçaların yüzün bütünüyle kurduğu ilişkidedir. gözler ve ağız kendi içinde ters çevrilmiştir. yüzün genel düzeni bozulmuştur. normalde hemen fark edeceğiniz o korkunç uyumsuzluk, fotoğraf ters durduğu için beynin radarından kaçar.

ta ki siz telefonu tekrar düz çevirene kadar.

o an sistem yeniden devreye girer. beyin yüzü tekrar bütün olarak okur ve az önce kaçırdığı bozukluk suratınıza buz gibi bir tokat gibi çarpar.

thatcher illüzyonunun rahatsız edici tarafı burada.

bize sadece komik bir görsel oyun göstermiyor. beynimizin gerçekliği nasıl paketleyip sunduğunu da gösteriyor. biz dış dünyayı olduğu gibi gördüğümüzü sanıyoruz ama aslında beynimiz sürekli kestirme yollar, alışkanlıklar ve tahminlerle bize kullanışlı bir gerçeklik üretiyor.

çoğu zaman bu sistem harika çalışıyor.

bir yüzü kalabalıkta hemen tanıyoruz. bir bakıştan duyguyu yakalıyoruz. birinin bize kızgın mı, şaşkın mı, mutlu mu baktığını hızlıca anlıyoruz.

ama şartlar biraz değişince, mesela yüz sadece baş aşağı dönünce, sistemin ne kadar kolay açık verebildiğini de görüyoruz.

bu yüzden insanın canı tatlı tatlı sıkılıyor.

çünkü gerçeklik dediğimiz şeyin o kadar da sarsılmaz bir bütün olmadığını fark ediyoruz. bazen beynimiz, önündeki en bariz bozukluğu bile “normal” diye paketleyip bize teslim edebiliyor.

dünya ters döndüğünde, en korkunç yüz bile sıradan görünebiliyor.

ve belki de asıl ürkütücü olan şey şu: beynimiz sadece yüzlerde değil, hayatta da çoğu zaman bütünü sandığı kadar iyi okuyamıyor olabilir.

kaynaklar:

* peter thompson - margaret thatcher: a new ıllusion: https://journals.sagepub.com/doi/10.1068/p090483
* ucsd / anstis lab pdf - thatcher 1980 paper: https://anstislab.ucsd.edu/…thatcher-1980-paper.pdf