bileğinize art arda birkaç kez hafifçe dokunulduğunu, hemen ardından aynı dokunuşların dirseğinize yakın bir noktada tekrarlandığını düşünün.

gerçekte yalnızca iki ayrı bölgeye temas edilmiştir. bilekle dirsek arasındaki deri tamamen boş bırakılmıştır.

fakat dokunuşlar yeterince hızlı ve doğru zaman aralıklarıyla geldiğinde, beyniniz aradaki boşluğu kabul etmeyebilir. bileğinizden dirseğinize doğru küçük bir şeyin zıplayarak ilerlediğini, hiç dokunulmayan noktalara da sırayla temas edildiğini hissedebilirsiniz.

sanki görünmez bir tavşan kolunuzun üzerinde hopluyormuş gibi.

bu tuhaf dokunma yanılsamasının adı cutaneous rabbit illusion, yani deride koşan tavşan yanılsamasıdır.

insan genellikle dokunma duyusunu diğer duyulardan daha güvenilir sanır. gözümüz optik illüzyonlara kanabilir, kulağımız kalabalıkta yanlış bir kelime duyabilir ama derimize gerçekten dokunulup dokunulmadığını kesin biçimde bildiğimizi düşünürüz.

çünkü dokunma çok doğrudan görünür.

bir şey elinize değmiştir veya değmemiştir. ortası yoktur.

deride koşan tavşan yanılsaması bu güveni bozar. beynin, gerçekte hiç temas edilmemiş bir deri bölgesinde dokunuş hissi oluşturabildiğini gösterir.

bu olay ilk kez 1972 yılında frank a. geldard ve carl e. sherrick tarafından science dergisinde yayımlanan bir çalışmada ayrıntılı biçimde tarif edildi. araştırmacılar, derinin farklı noktalarına kısa ve hızlı dokunuş dizileri uygularken insanların dokunuşların yerini nasıl algıladığını inceliyordu.

fark ettikleri şey şuydu:

dokunuşlar önce bir noktaya, hemen ardından biraz uzaktaki başka bir noktaya verildiğinde, katılımcılar aradaki dokunuşları fiziksel olarak uygulandıkları yerde hissetmiyordu. beyin, dokunuşların bir bölümünü iki gerçek temas noktası arasındaki hayali konumlara dağıtıyordu.

dokunuşlar derinin üzerinde atlayarak ilerliyormuş gibi algılandığı için bu olaya tavşan adı verildi.

burada deride hareket eden gerçek bir cisim yoktur. sinir uçları bilekle dirsek arasındaki boş bölgelerden herhangi bir temas sinyali göndermez.

hayali hareket, beynin dokunuşların nerede ve ne zaman gerçekleştiğini yorumlama biçiminden doğar.

mesele yalnızca mekân değildir. zaman da işin içindedir.

beyin, ilk dokunuşun yerini gerçekleştiği anda kesin biçimde mühürleyip dosyayı kapatmaz. çok kısa bir zaman penceresi boyunca ardından gelen yeni dokunuşları da değerlendirir. daha sonra gelen temas, birkaç an önce hissettiğiniz dokunuşun yerini geriye dönük olarak değiştirebilir.

bu işleme postdiction, yani sonradan gelen bilgiyle geçmiş algının yeniden kurulması denir.

günlük hayatta olayların önce gerçekleştiğini, beynin de onları sırayla kaydettiğini düşünürüz. deride koşan tavşan yanılsamasında ise sonraki dokunuş, önceki dokunuşun nerede hissedildiğini etkiler.

başka bir deyişle, beyniniz yaşadığınız dokunma hikâyesini olay bittikten sonra kısa bir süre içinde yeniden düzenler.

bunun neden gerçekleştiğini açıklamak için farklı modeller geliştirilmiştir.

en ilgi çekici açıklamalardan biri, beynin dünyadaki nesnelerin genellikle yavaş, sürekli ve düzenli biçimde hareket ettiğine dair bir beklenti taşımasıdır.

derinin bir noktasında birkaç dokunuş hissedip hemen ardından uzaktaki başka bir noktada yeni dokunuşlar algıladığınızda, ortada iki ayrı yerde beliren bağımsız olaylar olabilir.

fakat beyin başka bir ihtimali de değerlendirir:

belki aynı şey derinin üzerinde hareket ediyordur.

dokunuşlar arasındaki zaman çok kısaysa, gerçek temas noktaları arasında bir anda sıçrayan aşırı hızlı bir cisim düşünmek yerine, beyin hareket yolunu kısaltır ve arada hiç dokunulmayan noktalara hayali temaslar yerleştirir.

böylece olay daha yavaş, daha düzgün ve fiziksel dünyaya daha uygun bir hareket gibi görünür.

2007 yılında yayımlanan bayesçi bir algı modeli, beynin yavaş hareket beklentisinin bu yanılsamayı nasıl üretebileceğini gösterdi. modele göre sinir sistemindeki konum ve zaman bilgisi tamamen kusursuz değildir. beyin, belirsiz duyusal veriyi geçmiş deneyimlerinden gelen “nesneler genellikle ışınlanmaz, hareket eder” beklentisiyle birleştirir.

sonuçta gerçek dokunuşların yerleri birbirine doğru çekilir ve arada zıplayan hayali bir tavşan ortaya çıkar.

bu, beynin hata yaptığı anlamına gelir ama aptalca bir hata değildir.

günlük dünyada derimizde hareket eden bir böcek, kayan bir kumaş parçası veya parmak ucu gerçekten de çoğunlukla kesintisiz bir yol izler. beynin ayrı ayrı gelen dokunuşları tek bir hareket olarak birleştirmesi, birçok durumda hızlı ve faydalı bir tahmin olabilir.

yalnızca laboratuvarda hazırlanan alışılmadık dokunuş dizileri bu tahmin sistemini yakalar ve yanılgıyı görünür hâle getirir.

yanılsamanın daha da rahatsız edici tarafı, hayali dokunuşların yalnızca zihinsel bir hikâye olarak kalmamasıdır.

2006 yılında yapılan bir beyin görüntüleme çalışmasında araştırmacılar, katılımcıların bilek ve dirsek arasındaki hiç dokunulmayan bölgelerde hayali temaslar hissettiği sırada beyin etkinliğini inceledi.

sonuçlar, beynin dokunma duyusunu işleyen birincil somatosensoriyel korteksinde, gerçekten dokunulmuş gibi algılanan hayali bölgeleri temsil eden alanların da etkinleşebildiğini gösterdi.

yani beynin vücut haritası, yalnızca deriden gerçekten gelen sinyalleri göstermiyordu. kişinin hissettiği ama fiziksel olarak uygulanmamış dokunuşlar da bu haritada iz bırakıyordu.

bilekle dirsek arasındaki deri sessizdi.

ama beynin o bölgeye ait haritası, orada bir şey olmuş gibi davranıyordu.

bu durum, algının dış dünyada olan bitenin birebir kopyası olmadığını gösterir. algı, duyusal veriler ile beynin bu verilerden çıkardığı en olası hikâyenin birleşimidir.

deride koşan tavşan bazen vücudun dışına bile çıkabilir.

2010 yılında yapılan bir çalışmada katılımcılar iki elleriyle bir çubuğu tuttu. uygun zamanlamayla verilen dokunuşlar, bazı katılımcılarda yalnızca parmak uçlarında hissedilmedi. insanlar hayali dokunuşların elleri arasındaki çubuğun üzerinde ilerlediğini bildirdi.

gerçekte çubuğun üzerinde zıplayan hiçbir şey yoktu.

beyin, elde tutulan nesneyi geçici olarak vücut şemasının bir uzantısı gibi değerlendirmiş ve tavşanın yolunu deriden dışarı, nesnenin üzerine taşımıştı.

bu bulgu yalnızca ilginç bir laboratuvar numarası değildir.

insan beyni kullandığı aletleri belirli ölçülerde bedeninin devamı gibi işleyebilir. araba kullanırken aracın kenarlarının nerede olduğunu hissetmemiz, baston kullanan birinin zemindeki dokuyu elinde değil bastonun ucunda algılaması veya bir tenisçinin raketle top arasındaki teması raketin yüzeyinde hissetmesi bu genişleme yeteneğiyle ilişkilidir.

deride koşan tavşan, vücudumuzun sınırlarının beynin gözünde düşündüğümüz kadar sabit olmadığını gösterir.

yanılsama herkeste aynı güçte oluşmaz. dokunuşların hızı, aralarındaki mesafe, uygulandıkları vücut bölgesi ve kişinin dokunma hassasiyeti algıyı etkileyebilir.

bazı insanlar tavşanın belirgin biçimde zıpladığını hissederken, bazıları yalnızca dokunuşların yer değiştirdiğini fark eder. bazı insanlarda ise yanılsama çok zayıf olabilir.

mekanizmanın bütün ayrıntıları da tamamen çözülmüş değildir. dokunuşların beyindeki erken duyusal haritalarda nasıl yeniden konumlandırıldığı, zaman ve mekân bilgilerinin hangi aşamalarda birleştirildiği ve beden şemasının bu yorumlara ne kadar katkı verdiği hâlâ araştırılmaktadır.

fakat temel gerçek değişmez.

deriniz, kendisine dokunulup dokunulmadığını tek başına belirlemez.

sinir uçları yalnızca parçalı sinyaller gönderir. beyniniz bu sinyallerin nereden geldiğine, birbirleriyle ilişkili olup olmadığına ve aralarında bir hareket bulunup bulunmadığına karar verir.

çoğu zaman bu kararlar o kadar başarılıdır ki dış dünyayı doğrudan hissediyormuşuz gibi yaşarız.

bazen ise bileğinize ve dirseğinize gelen birkaç küçük dokunuş, beynin aradaki boşluğu kendi hikâyesiyle doldurmasına yeter.

deride koşan tavşanın en tuhaf tarafı, hiç dokunulmayan yerde bir temas hissetmemiz değildir; beynimizin o dokunuşu icat ederken bize gerçek ile tahmin arasındaki farkı hiç belli etmemesidir.

kaynaklar:

geldard, f. a. & sherrick, c. e. (1972). the cutaneous “rabbit”: a perceptual illusion. science, 178, 178-179.

blankenburg, f., ruff, c. c., deichmann, r., rees, g. & driver, j. (2006). the cutaneous rabbit illusion affects human primary sensory cortex somatotopically. plos biology, 4, e69.

goldreich, d. (2007). a bayesian perceptual model replicates the cutaneous rabbit and other tactile spatiotemporal illusions. plos one, 2, e333.

miyazaki, m., hirashima, m. & nozaki, d. (2010). the “cutaneous rabbit” hopping out of the body. journal of neuroscience, 30, 1856-1860.

martel, m., cardinali, l., roy, a. c. & farnè, a. (2022). illusory tactile movement crosses arms and legs and is coded in external space. cortex, 151, 182-194.