Lynyrd Skynyrd'ın Efsane Şarkısı Free Bird Nasıl Ortaya Çıktı?
bazı şarkıları bilirsiniz bazı şarkıları ise tanımak istersiniz. bugün dönüş yolunda döngüde denk gelerek yine yüzümde bir gülümsemeye sebep oldu. daha önce de anlatmışım; "sen de bu kuşlar kadar özgür ol" diye hediye verilen bir kolye ve küpelerine de hikaye oldu bu şarkı. (bkz: #176291463)
bazı parçalar hayatımızda, çeşitli sebeplerden farklı bir yerde konumlanabiliyor ve duygudan duyguya sürükleyebiliyor. o şarkıları bilmek yetmiyor da tıpkı bir insan gibi tanımak istiyorum işte. bize hikaye olan şarkıların hikayesini bilmek...
bu sebeple, "nasıl yazılmış, neler olmuş, hangi kitapsızlar böyle bir şeyi nasıl yaratmışlar"ın peşine düştüm yine ve bulduklarımı derleyip kendimce hakkını vererek aktarmak istiyorum. parçanın 9'luk uzun halini açtıysak ve zıkkımlanacak bardaklarımızı aldıysak ben başlıyorum :)
southern rock türünün stairway to heaven'ı ya da hotel california'sı olarak nitelendirilen bu parçanın victor frankenstein’ı; lynyrd skynyrd'ın nasıl kurulduğundan başlayalım evvela.
1964 yılında jacksonville, florida’da bir araya gelen ronnie van zant, gary rossington ve allen collins, the beatles gibi olma hayaliyle okul çıkışlarında müzik yapmaya başlıyor. gary rossington o dönemi, sadece birkaç akor bildiklerini, ronnie'nin şarkı söyleyemediğini ve şarkı yazmanın özel bir deha gerektirdiğine inandıklarını belirterek özetliyor kendi cümleleriyle. collins ve rossington lead gitar sololarını kapmak için sürekli tatlı bir rekabet içindeler. hatta soloları çalışıp kim daha düzgün çalarsa onun oluyor solo kısmı. grup isimlerini de erkek öğrencilerin uzun saç bırakmasına takıntılı lise beden eğitimi öğretmenleri leonard skinner’a esprili bir gönderme yaparak lynyrd skynyrd olarak belirliyorlar.
şarkının temelleri 1970 yılında, grubun "hell house" adını verdiği prova evinde atılıyor. allen collins belirli bir akor dizilimini çalmaya çalışırken (free bird olur kendileri), koltukta uzanan van zant, şarkıda, söz yazmak için çok fazla akor değişimi olduğunu söyleyerek melodiyi reddediyor başta. fakat collins bu besteyi iki yıl boyunca ısrarla çalmaya devam ediyor. iki yılın ardından bir gün van zant'ın "bunu bir daha çal" demesiyle 20 dakika içinde efsanevi sözler ortaya çıkıyor:
şarkının unutulmaz açılış sorusu, collins’in kız arkadaşı kathy johns'un bir tartışma sırasında yönelttiği "yarın buradan ayrılsam beni yine de hatırlar mıydın?" cümlesinden doğuyor. yüzeysel baktığımız zaman, sözlerde bağlanmaktan korkan, kısıtlanmayı reddeden ve dünyayı gezmek için sevdiği kadını terk eden bir adamın hüznü işleniyor gibi görünüyor dimi? aslında olay tam olarak böyle değil.
dönemin davulcusu rickey medlocke'a göre, van zant'ın yazdığı sözler ("hoşça kal sevgilim, tatlı bir aşktı" dizesi), "sonsuza kadar elveda"dan ziyade turne dönüşüne kadar sürecek geçici bir vedayı simgeliyor. hatta şarkının adını aldığı "özgür kuş" ifadesi şarkı boyunca yalnızca bir defa, hepimizin deli olup coştuğu, kafayı yediğimiz vokal bölümünün bittiği ve soloların patladığı anda söyleniyor. zaten collins ve johns da 1970 yılında evleniyorlar. (eheheh)
sahne ve stüdyo süreci ise şu şekilde ilerliyor:
parça ilk kez jacksonville’deki south side women’s club'da çalındığında kapanış sololarından yoksun, yavaş ve sade bir balad halinde henüz. şarkının uzaması ise, ronnie van zant’ın set aralarında yorulan sesini dinlendirmek için sahne arkasından "ben dur diyene kadar çalmaya devam edin" talimatını vermesiyle sahnede tesadüfen başlıyor.
doğaçlama sololar giderek bir dakikadan beş dakikanın üzerine çıkıyor. hatta atlanta’daki bir kulüpte bir dinleyici, "sonunda hepimizin dans edebildiği büyük finalli 'firefly' şarkınızı çalar mısınız?" diyerek bu bölümü özel olarak istiyor.
1972 yılında alabama’daki muscle shoals sound studio’da kaydedilen taslaklardan birinde 17 dakikalık devasa bir doğaçlama blok yer alırken, aynı yıl şarkının yaklaşık 7,5 dakikalık bir demosu da kaydediliyor. 1972'de mca records ile anlaşıldıktan sonra yol teknisyenliğinden klavyeciliğe geçen billy powell şarkının piyano introsunu besteliyor. ancak 1973 tarihli pronounced 'lh-'nérd 'skin-'nérd albümü için kaydedilen ve 9 dakika 8 saniye süren nihai stüdyo versiyonunda yapımcı al kooper'ın vizyonu öne çıkıyor. albüm notlarında "roosevelt gook" takma adıyla yer alan kooper, bob dylan'ın "like a rolling stone" parçasında olduğu gibi piyano yerine parçayı etkileyici bir org melodisiyle bizzat açıyor. parçanın girişindeki leziz kilise orguvari, daha ilk saniyelerden, oha, oha, ohaaaaa!!!1!!1! dedirten giriş işte burası.
gary rossington'ın çaldığı slide gitara eklenip üst üste çift kaydedilerek parçaya karakteristik, hafif puslu ve yankılı bir tını kazandırıyorlar. o cızır cızır country soslu ses de işte bu.
("tiz gitarların gökyüzünde serbestçe süzülen bir kuşu taklit etmesi, duane allman’ın "layla"daki ağlayan kuş tekniğine bir selam niteliğinde ancak bu kez dizginlenemez bir kadın ruhunu değil, bağlanmaktan kaçan erkeği temsil ediyor."muş)
"şarkının son 4 dakikası, allen collins, ed king ve gary rossington’dan oluşan üç gitarlı dizilimin rock tarihinin en büyük doğaçlamalarından birine imza attığı bir zirvedir." ancak mca records yöneticileri, şarkının arkasındaki vahşi lsd tarzı sonun eseri mahvettiğini ve radyolarda asla çalınamayacağını öne sürerek yavaşlayarak (bkz: fade out) bitmesini istiyorlar. ben de zevkine tükürdüklerim şarkıyı ve dinleyenleri asıl koparan burası zaten! diyorum sizin gibi... aslanlarım yiğitlerim dururlar mı tabii; "umurumuzda değil, sonunu seviyoruz" şeklindeki sert ısrarları sayesinde orijinal hali albüme ciks bir giriş yapıyor.
plak şirketi 1974'te kapanış solosunun bir dakikaya indirildiği 4:41 dakikalık kısa bir radyo versiyonu bassa da, "layla"nın kısa versiyonunun büyüsünü kaybetmesi gibi bu single da 9 dakikalık orijinal kaydın yerini asla tutmuyor (ne sandınız yapraaaam) ve tam hali büyük bir hit oluyor.
grup şarkının devasa bir fenomene dönüşeceğini hiç tahmin etmiyorlar. onlar sadece müziklerini yapıyorlar. başta da dediğim gibi ben ve benim gibi dinleyiciler şarkıya kendi anlamlarımızı yüklüyoruz.
1976'da canlı albüm one more from the road kapsamında yayınlanan versiyon abd listelerinde 38. sıraya ulaşıyor. sonraları yıllar içinde dikkat sürelerinin kısalması ve uzun sololara ilginin azalmasıyla "sweet home alabama" dinlenme rakamlarında öne çıksa da, free bird rock müziğin cevheri olarak gönüllerdeki yerini korumaya devam ediyor.
yazının buradan sonrası detay bilgiler içeriyor ama grubun tarihi için önemli bilgiler bence o yüzden anlatmaya devam ediyorum:
konserlerde ronnie van zant şarkıyı sık sık kaybettikleri dostlarına, özellikle motosiklet kazalarında ölen the allman brothers band üyeleri duane allman (1971) ve basçı berry oakley'e adıyorlarmış. rossington'ın "onlar ronnie’nin tabiriyle özgür birer kuştu" sözleriyle açıkladığı bu ithaf ve çift gitar sololarının allman tarzını andırması, eserin allman'ın ölümü üzerine yazıldığı yanılgısını doğursa da parça vefatından yıllar önce bestelenmiş bir şarkı elbette.
grubun tırmanışı 20 ekim 1977'de, tour of the survivors turnesi kapsamında güney carolina'dan louisiana, baton rouge'a giderken kiralık uçaklarının yakıtının bitip mississippi'de bir ormana düşmesiyle korkunç bir darbe alıyor...
kazada 29 yaşındaki solist ronnie van zant, gitarist steve gaines (ed king'in yerini alan isim) ve kız kardeşi cassie gaines, yardımcı yol menajeri dean kilpatrick, pilot walter mccreary ve yardımcı pilot william john gray hayatını kaybediyor. allen collins ve gary rossington ise ağır yaralarla kurtuluyorlar.
kaza sonrası lynyrd skynyrd on yıl boyunca dağılıyor. bu süreçteki tek istisna ocak 1979’da charlie daniels’ın volunteer jam etkinliğinde sahneye çıkıp, ronnie'nin şapkası asılı boş bir mikrofon eşliğinde parçayı enstrümantal çaldıkları ve tüm sözleri salonu dolduran binlerce kişinin söylediği performans oluyor.
öncesinde yaşanan konser anlarından biri de 1975 charlotte konserine ait. olay şöyle oluyor: van zant sahneden düşüp hastaneye kaldırılınca konseri birlikte verdikleri marshall tucker band sahneye çıkıyor ve gece efsanevi bir ortaklıkla noktalanıyor. kaza sonrası kurulan rossington collins band ise bu klasiği sahnede yalnızca sözsüz icra etmeyi seçiyor.
1987 yılında, kazadan on yıl sonra hayatta kalan üyeler bir anma turnesi düzenlemeye karar vererek vokali ronnie'nin kardeşi johnny van zant'a teklif ediyor. ağabeyi olmadan grupta yer almak istemeyen johnny tereddüt etse de görevi kabul ediyor ancak derin üzüntüsü ve sözleri seslendirme çekincesi nedeniyle konserlerde sahneye şapkalı boş mikrofon konuyor ve şarkıyı seyirciler söylüyor.
bir akşam "sweet home alabama" performansı sonrası gary rossington kulisin kapısını kapatarak, "seyirci dışarıda ortalığı yıkıyor ve sen çıkıp söylemeyeceksen sahneye geri adım atmam. ronnie bu şarkıyı söylenmek için yazdı" diyerek resti çekiyor. bu andan itibaren johnny 30 yılı aşkın süre mikrofonu devralarak şarkıyı seslendiriyor sahnede.
1990'da allen collins'in vefatının ardından blackfoot grubunun eski solisti rickey medlocke gruba gitarist olarak dönüyor. kendi tarzı collins'e benzediği için onun sololarını, temel rifflere sadık kalıp seyircinin fark etmediği kendi ince nüanslarını ekleyerek devralıyor. grubun veda turnelerinde geçmiş üyelerin fotoğrafları dev ekranlara yansıtılıyor ve johnny ile ağabeyi ronnie arasında arşiv görüntüleriyle sanal düetler gerçekleştiriliyor.
dünyanın dört bir yanında, müzik tarzı ne olursa olsun konser ortamına neşe katmak, dikkat çekmek, müzisyene meydan okumak veya tiye almak için sahneye doğru "free bird!" ya da "play free bird!" diye bağırmak müzik tarihinin en bilinen ritüeli oluyor bu arada, free bird öyle taşşaklı bir parça işte.
gary rossington kendi konserlerinde bunu durmaksızın duydukları için diğer grupların da maruz kaldığından habersiz tabii.
hatta johnny van zant eşiyle jacksonville'de gittiği bir cher konserinde alkolün etkisiyle kendini sahneye bağırırken bulduğunu ve eşi tarafından susturulduğunu anlatıyor.
kimi müzisyenler bu çağrıyı gülümsemeyle karşılarken kimileri için bıkkınlık kaynağı olan bu fenomen, mitch myers’ın 2007 tarihli the boy who cried freebird kitabında kurgusal olarak işleniyor.
şarkının çıktığı 1973 yılında piyasaya sürülen bic'in ilk ayarlanabilir alevli oval çakmakları, konserlerde parçaya eşlik eden havaya kaldırılmış alevlerin vazgeçilmezi oluyor. popüler kültürde de geniş yer bulan eser, 1988'de will to power grubu tarafından peter frampton’ın "baby, i love your way"i ile birleştirilerek "baby, i love your way/freebird medley (free baby)" adıyla abd listelerinde 1 numaraya yerleşiyor.
1991'de çıkan kutulu sette orijinal 1972 demosu yayımlanıyor. yıllar geçse de popülerliğini koruyan yapıt, 2026 super bowl'unda (patriots - seahawks maçı) yayınlanan ve bir clydesdale atının yavru bir kartalı büyütmesini anlatan "amerikan ikonları" temalı budweiser reklamında kullanılıyor.
aynı yıl milano kış olimpiyatları'nda altın madalya kazanan abd kadın ve erkek buz hokeyi takımlarının resmi gol ve tema marşı oluyor.
lise mezuniyetlerinden düğünlere, anma törenlerinden cenazelere, film, dizi ve oyunlara kadar hayatın dönüm noktalarına ve sevdiğimiz yapıtlara eşlik eden eser, farklı insanların hayatına hikaye oluyor.
5 dakikalık sakin sözlerinin ardından gelen 4 dakikalık uçarı, vahşi, orgazm eden gitar solosuyla evrensel bir marşa dönüşüyor, içimizde özgür kuşlar uçuruyor...
kaynaklar:
an oral history of "free bird" - garden & gun
how the young lynyrd skynyrd turned a simple love song into a southern rock epic - musicradar