Pistten Çıkan Uçakları Parçalanarak Durduran Güvenlik Zemini: EMAS
bir uçak pistin sonuna geldiği halde hâlâ duramamışsa önünde birkaç saniyelik asfalt, arkasında ise onlarca tonluk hareket enerjisi kalmıştır. bazı havalimanlarında pistin devamında geniş ve boş bir arazi de yoktur; otoyol, deniz, demiryolu, binalar veya dik bir yamaç başlayabilir. böyle yerlerde uçağı bir ağ ya da çelik halat değil, tekerleklerinin altında bilerek parçalanan özel bir zemin durdurabiliyor.
bu sistemin adı emas: engineered materials arresting system. pist sonuna yerleştirilen açık renkli yatağa giren tekerlekler yüzeyi kırarak içine gömülüyor. uçak ilerlemeye çalıştıkça önündeki malzemeyi ezmek ve yarıp geçmek zorunda kalıyor; hareket enerjisinin önemli bölümü bu parçalanmaya harcanıyor. zeminin tekerleklere uyguladığı direnç uçağı kısa bir mesafede yavaşlatırken gövdeyi duvara çarpmış gibi aniden durdurmuyor.
normal şartlarda pistin sonunda “runway safety area” adı verilen geniş, düz ve engelsiz bir güvenlik alanı bulunması isteniyor. faa ölçülerinde bu alan, pistin genişliği ve kullanımına bağlı olarak yaklaşık 305 metre boyunca devam edip 152 metre genişliğe ulaşabiliyor. fakat özellikle eski veya şehir içinde sıkışmış havalimanlarında böyle bir araziyi sonradan oluşturmak mümkün olmayabiliyor. emas, yüzlerce metrelik boş alanın sağlayacağı yavaşlamayı çok daha kısa bir bölgede üretmek için geliştirildi.
uzaktan bakıldığında beton döşenmiş gibi görünse de kullanılan malzeme sıradan beton kadar sert değil. belirli bir yük altında ne kadar kuvvetle ezileceği önceden hesaplanmış, hafif ve gözenekli bir yapı gerekiyor. faa tarafından kabul edilen sistemlerden birinde hücresel çimento blokları, diğerinde ise geri dönüştürülmüş camdan üretilen köpüklü silika kullanılıyor. silika malzeme plastik ağlarla bölmelere ayrılıp ince bir çimento ve koruyucu kaplamanın altında tutuluyor.
buradaki hassas nokta zeminin ne çok sert ne de çok yumuşak olması. fazla sert bir yatak iniş takımını kırabilir ve yolculara tehlikeli yavaşlama kuvvetleri bindirebilir. gereğinden kolay ezilen bir malzeme ise uçağın enerjisini tüketemeden tükenir. faa standardı, malzemenin uçak ağırlığı altında güvenilir ve öngörülebilir biçimde deforme olmasını istiyor.
her piste aynı kalınlıkta blok döşenip geçilmiyor. tasarım yapılırken o pisti düzenli kullanan uçakların ağırlıkları, iniş takımı düzenleri, lastik basınçları, ağırlık merkezleri ve muhtemel giriş hızları hesaplanıyor. sisteme en ağır yükü bindiren “kritik uçak” her zaman pistteki en büyük uçak da olmayabiliyor; tekerleklerin sayısı ve yükü zemine hangi alan üzerinden aktardığı sonucu değiştirebiliyor.
standart bir emas, o pist için belirlenen kritik uçağı sisteme 70 knot, yani yaklaşık 130 kilometre/saat veya daha düşük hızla girdiğinde tamamen durduracak şekilde tasarlanıyor. bu değer rastgele seçilmiş değil. faa’nın incelediği geçmiş pist taşmalarının yaklaşık yüzde 90’ında uçakların pistten çıkış hızı 70 knot veya altındaydı ve çoğu uçak pist sonundan sonraki ilk 305 metre içinde duruyordu.
sistemin çalışması için pilotun düğmeye basması, kule görevlisinin bir mekanizmayı açması veya sensörlerin uçağı algılaması gerekmiyor. tamamen pasif çalışıyor. uçağın ağırlığı malzemeyi kırdığı anda frenleme kendiliğinden başlıyor. uçağın merkezden çok uzakta çıkması, iniş takımlarının daha önce kırılmış olması veya yatağa tasarlandığından çok daha hızlı girmesi ise elde edilecek sonucu etkileyebiliyor.
bir uçak emas’a girdikten sonra ortaya düzgün bir zemin değil, tekerleklerin açtığı derin kanallar ve parçalanmış malzeme çıkıyor. uçak vinç ve kurtarma ekipmanlarıyla çıkarılıyor, hasarlı bölümler yenileniyor. yatağın tamamını her olaydan sonra değiştirmek gerekmeyebiliyor; zarar gören kısım onarılabiliyor. sistem tam kapasitesine dönene kadar da pilotları uyarmak için notam yayımlanması gerekiyor.
6 aralık 2018’de hollywood burbank havalimanı’na inen bir boeing 737 yağışlı pistin sonunu aşıp emas’a girdi. uçak, pistin ilerisindeki tehlikeli bölgeye ulaşmadan yatağın içinde durdu. beş mürettebat ve 112 yolcunun hiçbiri yaralanmadı; uçaktaki hasar da küçük kaldı.
faa’nın 24 nisan 2026 tarihli güncel kaydına göre emas, bugüne kadar pistten taşan 26 uçağı güvenli biçimde durdurdu. bu uçakların içinde toplam 497 mürettebat ve yolcu bulunuyordu. sistemin başarı göstergesi, parçalanmadan yıllarca sağlam kalması değil; ihtiyaç duyulduğu tek anda kendi gövdesini feda edip uçağı sağlam bırakması.
kaynaklar:
https://www.faa.gov/…terial-arresting-system-emas-0
https://www.faa.gov/…ing/incursions_excursions/emas