bir trafik kazasının hemen öncesinde olduğumuzu düşünelim. önümüzdeki araç aniden fren yapıyor. direksiyonu çevirmeye çalışıyoruz ama çarpışmanın kaçınılmaz olduğunu fark ediyoruz.

normalde birkaç saniye içerisinde gerçekleşecek bir olay, o anda çok daha uzun sürüyormuş gibi hissedilebiliyor. önümüzdeki aracın hareketini, camdan gördüğümüz ayrıntıları, direksiyonu nasıl çevirdiğimizi ve aklımızdan geçen düşünceleri tek tek hatırladığımızı düşünüyoruz. hatta bazı insanlar böyle anlarda çevrelerindeki her şeyin ağır çekimde hareket ettiğini anlatıyor. sanki dünya yavaşlamış, kendileri ise normal hızlarında düşünmeye devam ediyormuş gibi.

ancak kaza sonrasında kamera kayıtları incelendiğinde olayın yalnızca birkaç saniye sürdüğü görülebiliyor. peki insan beyni tehlike anında gerçekten daha hızlı çalışarak zamanı yavaşlatabiliyor mu? yoksa yaşadığımız olayın süresini sonradan yanlış mı hatırlıyoruz?

bu deneyimle ilişkili kavramlardan biri tachypsychia. peki tachypsychia tam olarak ne anlama geliyor? tachypsychia, kişinin zamanın akışını normalden farklı algılamasını anlatan bir terim. amerikan psikoloji derneğinin sözlüğünde zamanın hızlanıyor veya yavaşlıyor gibi hissedilmesi şeklinde tanımlanıyor. yani bu kavram yalnızca ağır çekim hissini kapsamıyor. bazı insanlar olayların normalden çok daha yavaş ilerlediğini düşünürken bazıları her şeyin bir anda olup bittiğini hissedebiliyor.

özellikle trafik kazaları, düşmeler ve yaşamı tehdit eden olaylar sırasında zamanın yavaşlamasıyla ilgili anlatılara rastlanıyor. ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor. tachypsychia, tek başına bir hastalığın adı veya beynin tehlike anında özel bir yetenek kazandığının kanıtı değil. zamanın öznel olarak farklı algılanmasını tarif eden bir kavram.

peki böyle bir olay yaşandığında beynimizde ne değişiyor? normal şartlarda çevremizdeki bütün ayrıntılara aynı ölçüde dikkat etmiyoruz. örneğin sokakta yürürken yanımızdan geçen otomobillerin renklerini, insanların bütün yüz ifadelerini veya çevredeki her sesi tek tek incelemiyoruz. beynimiz, o anda önemli gördüğü bilgileri önceliklendiriyor.

ancak tehlike anında bu öncelikler değişebiliyor. önümüzdeki araç hızla yaklaştığında, yolun kenarındaki bir engeli fark ettiğimizde veya düşmek üzere olduğumuzda dikkatimizi tehditle ilgili bilgilere yöneltebiliyoruz. bu sırada vücudumuzun stres tepkisi de devreye giriyor. kalp atışımız hızlanabiliyor, kaslarımız gerilebiliyor ve çevremizdeki tehlikeye karşı daha hazırlıklı hale gelebiliyoruz. ancak bütün bu değişikliklerin yaşanması, zamanı gerçekten yavaşlattığımız anlamına gelmiyor. bilim insanlarının uzun yıllardır araştırdığı konu da tam olarak bu.

eğer zaman gerçekten yavaşlıyorsa, normalde göremediğimiz ayrıntıları da görebilmemiz gerekmez mi? 2007 yılında chess stetson, matthew fiesta ve sinirbilimci david eagleman bu soruya cevap aradı. araştırmacılar, insanların tehlike anında zamanı neden ağır çekimdeymiş gibi deneyimlediğini anlamak istiyordu. bunun için oldukça sıra dışı bir deney hazırladılar.

katılımcılar, abd'nin dallas kentindeki bir serbest düşüş tesisine götürüldü. yaklaşık 31 metrelik bir serbest düşüş gerçekleştireceklerdi. ancak yere çarpmayacaklardı. özel bir güvenlik ağı sayesinde düşüşün sonunda güvenli biçimde durdurulacaklardı. düşüşün kendisi yaklaşık 2,49 saniye sürüyordu.

araştırmacılar bu kısa süre içerisinde insanların görsel bilgileri normalden daha hızlı işleyip işlemediğini ölçmek istiyordu. bunun için katılımcıların bileğine özel bir elektronik cihaz yerleştirildi. bu cihazın üzerinde çok hızlı değişen rakamlar gösteriliyordu. rakamlar belirli bir hızın üzerinde değiştiğinde, insan gözü bunları ayrı ayrı seçmekte zorlanıyordu.

araştırmacılar önce katılımcıların normal koşullarda rakamları hangi hızda ayırt edebildiğini belirledi. ardından aynı görevi serbest düşüş sırasında gerçekleştirmelerini istedi. mantık oldukça basitti.

eğer korku anında beynimiz gerçekten bir ağır çekim kamerası gibi çalışmaya başlıyorsa, normalde ayırt edemediğimiz hızlı görüntüleri düşüş sırasında daha rahat görebilmemiz gerekirdi. örneğin normal koşullarda birbirine karışan rakamlar, korku anında daha belirgin hale gelmeliydi.

ancak sonuçlar beklendiği gibi olmadı. katılımcılar zamanı yavaşlamış gibi hissetti ama daha hızlı göremedi. 12 aralık 2007 tarihinde plos one dergisinde yayımlanan araştırmaya göre katılımcıların görsel zaman çözünürlüğünde belirgin bir artış bulunamadı. yani düşüş sırasında çok hızlı değişen rakamları normalden daha iyi ayırt edemiyorlardı.

buna karşılık aynı katılımcıların düşüşün ne kadar sürdüğüne ilişkin tahminleri farklıydı. başka birinin düşüşünü izlerken yaptıkları tahminle kendi düşüşlerini hatırlayarak yaptıkları tahmin karşılaştırıldığında, kendi deneyimlerini ortalama yüzde 36 daha uzun değerlendirdiler. buradaki yüzde 36, gerçek sürenin yüzde 36 uzadığı anlamına gelmiyordu. iki farklı süre tahmini arasındaki farkı gösteriyordu. üstelik düşüşün gerçek süresi değişmemişti.

araştırmacılar bu sonuçlardan hareketle zamanın ağır çekimde akıyormuş gibi hissedilmesinin, görsel algının gerçekten hızlanmasından ziyade olayın sonradan hatırlanma biçimiyle ilişkili olabileceğini düşündü. peki beynimiz yaşadığımız birkaç saniyeyi neden daha uzun hatırlıyor olabilir? burada devreye hafızamız giriyor.

normal ve sıradan bir olay sırasında çevremizdeki bütün ayrıntılar hafızamızda aynı güçte kalmıyor. örneğin dün işe giderken geçtiğimiz bütün sokakları, gördüğümüz otomobilleri veya trafik ışıklarında kaç saniye beklediğimizi hatırlamayabiliriz. ancak beklenmedik ve korkutucu bir olay, çok daha güçlü bir duygusal tepki oluşturabiliyor. böyle olayların bazı ayrıntıları hafızamızda daha belirgin kalabiliyor.

2007 yılındaki araştırmanın yazarları, korkutucu bir deneyim sırasında oluşan daha zengin anıların olayın sonradan olduğundan uzun hatırlanmasına yol açabileceğini öne sürdü. bu açıklamada beynin duygusal öğrenme ve hafızayla ilişkili yapılarından biri olan amigdala da olası bir rol oynuyor. ancak önemli bir ayrıntı var. araştırmacılar bu deneyde amigdaladaki faaliyetleri doğrudan ölçmedi. dolayısıyla olayın tam olarak bu mekanizma nedeniyle yaşandığı kanıtlanmış değil. hafıza temelli açıklama, deneyin sonuçlarıyla uyumlu güçlü bir olasılık. ancak tek ve kesin açıklama değil.

üstelik bazı bilim insanları zamanın yalnızca sonradan farklı hatırlandığı görüşünün yeterli olmadığını düşünüyor. 2012 yılında frontiers in psychology dergisinde yayımlanan bir makalede felsefeci valtteri arstila, kaza anlarında bildirilen zaman yavaşlamasını değerlendirdi. arstila'ya göre bazı insanların yalnızca olayın sonradan uzun sürdüğünü düşünmesi değil, olay devam ederken çevrelerini ağır çekimde deneyimlediklerini söylemesi de açıklanmalıydı. çünkü bazı kişiler bu sırada düşüncelerinin hızlandığını, çevrelerindeki ayrıntıları daha belirgin algıladıklarını veya çok kısa sürede farklı kararlar verebildiklerini anlatıyordu.

arstila, korku sırasında bazı bilişsel süreçlerin değişmesinin bu deneyime katkıda bulunabileceğini tartıştı. ancak bu yaklaşımın da bütün ayrıntıları deneysel olarak doğrulanmış değil.

bu nedenle iki şeyi birbirinden ayırmak gerekiyor. bir insanın olay sırasında zamanın yavaşladığını hissetmesi gerçek bir öznel deneyim. ancak bu deneyim, beynin bütün bilgileri gerçekten daha hızlı işlediğini göstermiyor.

peki bu durum yalnızca trafik kazalarında mı yaşanıyor? hayır. benzer zaman algısı değişimleri, insanların ciddi tehlike hissettiği başka olaylarda da bildiriliyor.

2009 yılında criminology & public policy dergisinde yayımlanan bir araştırmada, polis memurlarının silahlı çatışmalar sırasında yaşadıkları algısal değişimler incelendi. araştırmacılar 80 polis memuruyla görüşerek toplam 113 silahlı olayla ilgili anlatımları değerlendirdi. sonuçlara göre olayların yüzde 56'sında zamanın yavaşladığı, yüzde 23'ünde ise hızlandığı bildirilmişti. ayrıca bazı polisler çevredeki sesleri olduğundan daha kısık duyduklarını veya görüş alanlarının daraldığını anlatmıştı.

bu oranlar bütün insanlara veya bütün tehlikeli olaylara genellenemez. çünkü araştırma belirli bir meslek grubunun geçmişte yaşadığı olaylara ilişkin anlatımlarına dayanıyordu.

ancak zaman algısındaki değişimin gerçek hayattaki yüksek stresli durumlarda da bildirildiğini göstermesi açısından önemliydi.

hatta zamanın yavaşlaması için mutlaka ölüm tehlikesi yaşamak da gerekmiyor. 2010 yılında emotion dergisinde yayımlanan bir araştırmada, insanlara rahatsız edici bir uyaranın geleceğinin söylendiği deneyler gerçekleştirildi. katılımcılar belirli süreleri değerlendirmeye çalışıyordu. araştırmacılar, yaklaşan uyaranın rahatsız edici olacağını düşündükleri koşullarda bazı sürelerin olduğundan daha uzun değerlendirildiğini gördü. yani yalnızca tehdit beklentisi bile zaman algısını değiştirebiliyordu.

2014 yılında yayımlanan başka bir çalışmada ise katılımcılara farklı duygular ifade eden yüzler gösterildi. kızgın yüz ifadeleri gibi daha yüksek uyarılmışlık yaratan görüntüler, bazı koşullarda daha uzun süre gösterilmiş gibi algılandı. bu deneylerde gerçek bir trafik kazası veya hayati tehlike bulunmuyordu. ancak yine de duygusal uyarılmışlığın zaman değerlendirmelerini etkileyebildiği görülüyordu.

peki bunun nedeni korku sırasında iç saatimizin hızlanması olabilir mi?

zaman algısını açıklamak için geliştirilen modellerden biri, beynin iç saat gibi çalıştığını varsayıyor. bu modellerde beynimiz belirli süreler boyunca biriken sinirsel işaretlerden yararlanarak zamanın ne kadar geçtiğine ilişkin tahmin oluşturuyor. bazı açıklamalara göre duygusal uyarılmışlık arttığında bu varsayımsal saat daha hızlı işleyebiliyor. böylece aynı fiziksel süre içerisinde daha fazla zaman geçmiş gibi hissedilebiliyor.

ancak bu benzetmenin gerçek anlamda beynimizin içinde çalışan tek bir saat bulunduğunu düşündürmemesi gerekiyor. zaman algısında dikkat, hafıza, duygu ve farklı sinirsel sistemler birlikte rol oynuyor.

2009 yılında philosophical transactions of the royal society b dergisinde yayımlanan bir incelemede, sylvie droit-volet ve sandrine gil, duyguların zaman algısını nasıl değiştirdiğini değerlendirdi. araştırmacılara göre zaman deneyimimizin farklı koşullarda değişmesi, beynimizin çevresel olaylara uyum sağlama biçimiyle ilişkili olabilir. yani korku sırasında sürenin uzun hissedilmesini yalnızca adrenalin hormonuna bağlamak doğru değil.

üstelik bütün korkutucu olaylar insanlara uzun gelmiyor. bazen insanlar çok tehlikeli bir olayın nasıl başlayıp bittiğini anlamadıklarını da söylüyor. her şeyin göz açıp kapayıncaya kadar gerçekleştiğini anlatabiliyorlar. amerikan psikoloji derneğinin tachypsychia tanımının hem hızlanmayı hem de yavaşlamayı kapsaması da bu nedenle önemli.

2023 yılında psychonomic bulletin & review dergisinde yayımlanan bir meta-analizde, duyguların zaman algısı üzerindeki etkisini inceleyen 31 araştırmanın sonuçları değerlendirildi. bu araştırmalarda toplam 3.776 katılımcı bulunuyordu. sonuçlar, duygusal uyaranların süreleri olduğundan uzun algılatabildiğini destekledi. ancak etkinin büyüklüğü, duygunun olumlu veya olumsuz olmasına, uyarılmışlık düzeyine, kullanılan görüntü veya seslere ve sürenin nasıl ölçüldüğüne göre değişiyordu.

dolayısıyla "insan korktuğunda zaman mutlaka yavaşlar" şeklinde kesin bir kural bulunmuyor.

peki zamanı yavaşlamış gibi hissetmek bize gerçekten avantaj sağlıyor mu? örneğin bir kaza anında her şeyi ağır çekimde gördüğümüzü düşünelim. bu durumda daha doğru karar verebilir miyiz? bir engelden daha hızlı kaçabilir miyiz? bu soruların cevabı, ilk bakışta düşündüğümüz kadar basit değil.

2007 yılındaki serbest düşüş deneyinde katılımcıların görsel bilgileri daha hızlı ayırt edemedikleri görülmüştü. bu nedenle ağır çekim hissinin otomatik olarak olağanüstü refleksler kazandırdığını söylemek mümkün değil.

ancak tehlike anında dikkatin belirli uyaranlara yönelmesi, kişinin bazı hareketlere daha hızlı veya güçlü tepki vermesine yardımcı olabilir. bu iki durum aynı şey değil. birinde çevremizdeki olayları gerçekten daha hızlı işlememiz söz konusu. diğerinde ise beynimiz, tehlikeyle ilgili belirli bilgilere öncelik veriyor.

ayrıca aşırı korku her zaman performansı artırmıyor. bazı insanlarda karar vermeyi zorlaştırabiliyor, dikkati daraltabiliyor veya kişinin hareket etmekte güçlük yaşamasına neden olabiliyor. bu nedenle zamanın yavaşladığını hissetmek, bir insanın tehlikeli durumlarda daha başarılı hareket edeceğinin garantisi değil.

peki kaza sonrasında olayın süresini yanlış hatırlamamız ne anlama geliyor? burada iki farklı zaman deneyimini ayırmak gerekiyor.

birincisi olay devam ederken zamanın ne kadar hızlı geçtiğini hissetmemiz. ikincisi ise olay bittikten sonra ne kadar sürdüğünü düşünmemiz. bunlar birbirine çok benzese de aynı süreçler değil.

2022 yılında nature reviews neuroscience dergisinde yayımlanan bir incelemede, geçmişte yaşanan olayların süresini değerlendirmekle devam eden olayların süresini değerlendirmek arasındaki farklar ele alındı. araştırmacılar, geçmişteki bir olayın süresini tahmin ederken yalnızca zamanla ilgili bilgileri değil, olayın hafızada bıraktığı farklı ayrıntıları da kullandığımızı belirtiyor.

örneğin birkaç saniyelik bir olay sırasında çok sayıda önemli değişiklik gerçekleşmişse, sonradan o olayın daha uzun sürdüğünü düşünebiliriz. ancak aynı araştırmalar, zaman algısının yalnızca hafıza tarafından belirlendiğini de söylemiyor. olay sırasında dikkatin nereye yöneltildiği ve duygusal durumumuz gibi etkenler de önemli.

peki bu deneyim bir nörolojik hastalığın belirtisi mi? tehlikeli bir olay sırasında zamanın farklı aktığını hissetmek, tek başına nörolojik bir hastalık bulunduğu anlamına gelmiyor. ancak zaman algısındaki bütün değişiklikler de aynı şekilde değerlendirilmiyor. 2021 yılında frontiers in psychiatry dergisinde yayımlanan sistematik inceleme, bazı nörolojik ve psikiyatrik durumlarda görülebilen daha sıra dışı zaman algısı bozukluklarını ele aldı. araştırmacılar migren, epilepsi, bazı beyin lezyonları ve farklı klinik durumların zaman algısındaki belirgin değişimlerle ilişkili olabildiğini gösterdi.

burada tehlike anında yaşanan geçici bir deneyimle, ortada herhangi bir tehdit yokken sık sık veya uzun süre devam eden zaman algısı bozukluklarını birbirinden ayırmak gerekiyor. özellikle yeni başlayan, tekrarlayan veya başka nörolojik belirtilerle birlikte görülen zaman algısı değişiklikleri tıbbi değerlendirme gerektirebilir.

sonuç olarak trafik kazası sırasında zaman gerçekten yavaşlamıyor. birkaç saniyelik olayın saatler sürmesi fiziksel olarak mümkün değil.

ancak beynimizin zamanı nasıl algıladığı, saatlerin ölçtüğü süreden farklı olabiliyor. tehlike anında dikkatimiz değişebiliyor, duygusal uyarılmışlık artabiliyor ve yaşadığımız olay hafızamızda farklı biçimde yer edinebiliyor. bu süreçlerin sonucunda birkaç saniyelik bir olay, bize çok daha uzun sürmüş gibi gelebiliyor.

2007 yılındaki serbest düşüş deneyi, insanların korku anlarında daha hızlı görmeye başlamadığını ama yaşadıkları süreyi sonradan daha uzun değerlendirebildiğini gösterdi. diğer araştırmalar ise duyguların ve tehdit beklentisinin olay devam ederken yaptığımız zaman değerlendirmelerini de değiştirebildiğini ortaya koyuyor.

yani tachypsychia adı verilen deneyimi yalnızca hafızanın bizi kandırmasıyla açıklamak da, beynimizin bir anda süper hızlı çalışmaya başlamasıyla açıklamak da yeterli değil.

bildiğimiz şey şu: saat aynı hızda çalışmaya devam etse bile beynimizin o birkaç saniyeyi nasıl yaşadığı ve sonradan nasıl hatırladığı birbirinden oldukça farklı olabiliyor.

kaynaklar

yaklaşan rahatsız edici bir uyaranın beklenmesinin, insanların süre değerlendirmelerini nasıl değiştirdiğini gösteren iki deney.

https://doi.org/10.1037/a0020258

öznel zaman genişlemesinin görsel algı, duygu ve sinirsel mekanizmaları üzerine kapsamlı bilimsel inceleme.

https://doi.org/10.3389/fnins.2011.00056

24 deneyin sonuçları üzerinden zamanın olduğundan uzun algılanmasının büyüklüğünü ve koşullarını inceleyen derleme.

https://doi.org/10.1080/00221309.2012.695410

toplam 3.776 kişinin yer aldığı 31 araştırmayı inceleyen, duyguların zaman algısına etkisini değerlendiren meta-analiz.

https://doi.org/10.3758/s13423-022-02148-3

devam eden bir olayın süresini değerlendirmekle geçmişteki bir olayın süresini hatırlamak arasındaki bilişsel ve sinirsel farkları ele alan inceleme.

https://doi.org/10.1038/s41583-022-00623-3

duygusal olayların hatırlanan süresi, ayrıntılarının sıralanması ve hafıza üzerindeki etkileri üzerine bilimsel değerlendirme.

https://doi.org/10.1080/02699931.2021.1976733

gündelik zaman algısı değişimleriyle farklı nörolojik ve psikiyatrik durumlarda görülebilen daha belirgin algı bozuklukları arasındaki farkları inceleyen sistematik derleme.

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/pmc8138562/