silmarillion. j.r.r. tolkien’in birinci dünya savaşı'nın kanlı siperlerinde savaşırken etrafındaki dehşetten kaçmak için zihninde kurmaya başladığı o devasa mitolojideki efsaneler bütünü.

tolkien, çocuklarına uyumadan önce anlattığı ve sonradan kitaplaştırıp ün kazandığı the hobbit masalına, 1916’da somme muharebesindeki cephe günlerinden beri yıllardır üzerinde çalıştığı mitolojisinden ufak tefek isimler ve efsaneler serpiştirmiştir. amacı sadece masalına renk katmaktır. 1937’de basılan kitap çok satar ve yayıncı tarafından devamı istenir. ama tolkien bir masal yazarı değil, bir dilbilimci ve mitoloji kurucusudur. yayıncısına yeni bir hobbit macerası yerine, hayatının asıl eseri olan "the silmarillion" taslaklarını sunar. ancak metin çok karmaşık, okunması zor ve fazla karanlık bulunarak reddedilir.

yeni kitabını yazarken ciddi bir tıkanma yaşayan tolkien, yeni bir macera için ortada hiçbir mantıklı sebep bulamaz. kitabın sonunda karakteri bilbo zaten evine hazinelerle dönmüştür ve rahat koltuğundan kalkması için bir sebep yoktur. işte tam bu noktada yazar, yeni bir macera yaşanmasının çözümü olarak büyük bir tehlikenin baş göstermesi gerektiğini düşünür. ilk kitabında bilbo’ya görünmezlik özelliği kazandıran o basit ve masum yüzüğü alır, silmarillion taslaklarında morgoth'un sağ kolu olarak kurguladığı sauron'un o korkunç "hüküm yüzüğü"ne dönüştürür. bilbo'nun yeğeni olan frodo'nun bu yüzükle birleşen kaderi, yazıldıkça büyüyerek ortaya 1000 sayfayı aşan devasa bir edebi eser çıkarır. yayıncı istediğini almıştır, 1954’te basılan yüzüklerin efendisi üçlemesi daha büyük bir patlama yaşar.

ancak tolkien için önemli olan eser hâlâ silmarillion’dır

masalı ve sonrasında yazdığı lotr eseri binlerce yıllık silmarillion mitolojisine bağlanmıştır ve sıra artık hayatının esas eserine gelmiştir. ne yazık ki bu devasa mitoloji 60 yıla yakın bir süre boyunca ilmek ilmek tasarlanmış olsa da, tamamlanması için tolkien'in ömrü yetmez. bir dilbilimci olan tolkien, evrendeki dillerin kökenlerini, kelimelerin tarih içindeki değişimini matematiksel bir titizlikle hesaplarken aşırı mükemmeliyetçiliğinin kurbanı olur ve kitabı tamamlayamadan hayatını kaybeder. eserin bugün okuduğumuz haline kavuşup basılması, yazarın vefatından sonra oğlu christopher tolkien'in babasından kalan dağınık notlar arasında gösterdiği olağanüstü çabalara kalmıştır. tüm bu emeğin sonucunda ortaya çıkan eser okunup bitirildiğinde görülür ki, kitaplarını okuyup filmlerini izleyerek büyülendiğimiz hobbit ve yüzüklerin efendisi eserlerinde yaşanan o olaylar, aslında ilk çağ'ın efsanelerinin yanında okyanusta yalnızca birer damladan ibarettir.

peki neden? neden lotr fanları silmarillion’a kutsal kitapmış gibi saygı gösteriyor, neden bu kitap tarihte “filmi en çekilemeyecek kitap” olarak gösteriliyor?

sebebi sadece olayların ölçeği değil, aynı zamanda eserin taşıdığı felsefi ağırlıkta gizli. çünkü yüzüklerin efendisi kötülüğe karşı verilen bir hayatta kalma savaşıyken, silmarillion doğrudan evrenin yaratılışına, ışık ile karanlığın varoluşsal çatışmasına inen nefes kesici bir mitoloji inşasıdır. bu evrende ahlaki grilik tüm ırkların geneline yayılmış durumdadır. elflerin kibri ve mutlak güzelliğe sahip olma takıntısı kendi soylarını adım adım trajediye sürüklerken; sadakatle ihanet arasında bölünen insanların karanlığın saflarına geçebildiği, en zanaatkar cücelerin bile bir mücevher hırsı uğruna yoldan çıkıp müttefiklerini katledebildiği derinlikli bir yozlaşma işleniyor silmarillion’da. yarı tanrıların bile yanıldığı, kahramanların hem yaratıcı hem de yıkıcı olduğu bu evren, okuyucuya salt bir fantastik kurgu değil, hırsın, masumiyetin kaybedilişinin ve kaderin doğasına dair kusursuz bir felsefi metin sunuyor.

5 bölümden oluşan bu kitabın her bir sayfası, başka bir yazarın ellerinde upuzun serilere dönüşebilecek kadar muhteşem bir hikaye zenginliği barındırıyor. zaten içindeki birçok bölüm geçtiğimiz senelerde yine christopher tolkien tarafından genişletilip roman olarak yayınlandı. (hurin'in çocukları 2007’de, beren ile luthien 2017’de, gondolin'in düşüşü 2018’de, numenor'un düşüşü 2022’de)

kitabın bölümlerini kısaca özetlemek gerekirse

1) ainulindale

evrenin ve arda'nın (dünya) yaratılış efsanesidir. her şeyin yaratıcısı olan eru iluvatar'ın, ilk ruhani varlıklar olan ainur'u yaratması ve evrenin kozmik bir müzik temasıyla şekillendirilişi anlatılır. kötülüğün kaynağı melkor'un bu ilahi ahenge uyumsuzluğunu katışı da bu bölümde başlar. giriş niteliğinde, oldukça kısa bir bölüm.

2) valaquenta

arda'yı fiziksel olarak inşa etmek için dünyaya inen ilahi varlıklar olan valar ve daha alt rütbeli yardımcıları maiar’ın bir dökümüdür. valar'ın güçleri, görevleri, doğaları ve melkor ile ona hizmet edenlerin (örneğin sauron ve balroglar) özellikleri bu bölümde tanıtılır. orta dünya'nın hiyerarşik yapısını açıklayan bir rehber niteliğinde, kısacık bir bölüm.

3) quenta silmarillion

kitabın ana gövdesini oluşturan, büyük kısmı birinci çağ'da geçen oldukça uzun bir bölüm. 24 alt bölümden oluşur. elf demircisi feanor'un yarattığı üç muazzam mücevher olan silmarillerin etrafında şekillenir. melkor’un bu taşları çalması ve feanor’un yedi oğluyla birlikte ettiği intikam yemini binlerce yıl sürecek trajik ve yıkıcı savaşlara sebep olacaktır.

4) akallabeth

ikinci çağ'da geçer. ada krallığı numenor'un hikayesidir. numenorluların yükselişini, ölüm korkusu ve ölümsüzlük arzusuyla yozlaşmalarını, tutsak ettikleri sauron tarafından manipüle edilerek kibirlerine yenilmelerini konu alır. (tolkien hayattayken bu metni eserden ayrı tutsa da, ölümünden sonra oğlu christopher tolkien, evrenin tarihini başından sonuna kadar kesintisiz okutabilmek için silmarillion kitabının dördüncü bölümü olarak ana gövdeye entegre etmiştir)

5) güç yüzüklerine ve üçüncü çağa dair

ikinci çağ'ın sonu ve üçüncü çağ'ın kısa ama oldukça yoğun bir özetidir. güç yüzüklerinin dövülmesi, elfler ve insanların son ittifakı'nın kurulması ve nihayetinde yüzüklerin efendisi ile hobbit kitaplarında okuduğumuz olaylara doğrudan zemin hazırlayan o büyük tarihi arka planı sunar.

okuması zor, ama çok keyifli bir kitaptı silmarillion. okurken sayfa sayfa not tutmak, uzun uzun hanelerin soyağaçlarını incelemek, bölgelerin haritalarında dolanmak, dönüp dönüp karakterler, coğrafyalar, kaleler hakkında yapılan artwork’leri incelemek muhteşem bir keyif verdi. orta dünya’ya ilgisi olan herkesin bu kitabı okumasını ve bu büyük destanı tecrübe etmesini isterim.

Yüzüklerin Efendisi Serisinde Frodo'nun Taşıdığı Ünlü Yüzüğün Kısa Tarihçesi