Elle Oynanmasına Rağmen Amerikan Futbolunun İsminde Neden Ayak Topu (Football) Var?
insanın kendi bildiği bir şeyi herkesin bildiğini sanması gibi bir bilgi laneti var. bu konu da benim için öyleydi; ta ki muhabbet ya da tartışmalarda "ya abi elle oynanan oyuna futbol mu denir, topu bile yumurta gibi" şeklindeki o sığ ezberin ne kadar yaygın olduğunu görene kadar. baktım ki bu konuda ciddi bir bilgi eksikliği var, işin aslını ve spor tarihindeki bu büyük resmi derli toplu yazmak farz oldu diyerek konuya el attım.
aslında spor tarihinde isimlerin ve oyunların birbirine karışması, bir oyunun başka bir coğrafyada bambaşka bir isimle anılması çok sık yaşanan bir durumdur. örneğin bugün aristokrat sporu olarak bilinen polo, köken olarak orta asya'daki türk ve pers atlı oyunlarına, yani bizim bildiğimiz cirit ve çevgan geleneğine dayanır. hindistan'a geçen bu atlı oyun, orada tibetçe dilinde "top" anlamına gelen "pulu" kelimesiyle anılmaya başlanmış; ingiliz sömürge subayları da oyunu görüp bayılınca adını "polo" olarak kendi topraklarına taşımışlar. ingilizlerin buldukları her şeyi kendi memleketlerine taşıma huyu sadece müzelik eserlerle sınırlı değil anlayacağınız.
yani oyun bizim orta asya bozkırlarından çıkıp, ismini başka bir dildeki "top" kelimesinden alarak bambaşka bir kimliğe bürünmüş.
işte bugün birbirinden tamamen bağımsız, hatta birbirine zıt kurallara sahipmiş gibi görünen futbol, rugby, amerikan futbolu, kanada futbolu, gal futbolu ve avustralya futbolu ile yeni zelanda futbolu da tıpkı bu hikayede olduğu gibi tek bir ortak atadan gelen kuzenlerdir. literatürde "football codes" (futbol kodları) olarak geçen bu oyunların hepsi aynı ağacın farklı dallarıdır.
orta çağ ingiltere'sinde "futbol" dendiğinde akla yeşil sahalar, nizami kaleler veya ofsayt taktikleri gelmiyordu. bu mob (güruh) football denilen oyun; iki komşu köy veya kasaba halkının, katılımcı sayısı sınırlaması olmadan, yüzlerce sayısız oyuncuyla, tabiri caiz ise hiçbir kural ve hakem olmadan sadece öldürmemenin kural sayıldığı bir sertlik ile, şişirilmiş bir domuz mesanesini rakip köyün kilise kapısına veya meydanına götürmeye çalıştığı kaotik bir meydan savaşıydı:
bu oyunda topu elle tutmak, ayakla vurmak, tekmelemek, rakibi yere sermek ve hatta kemik kırmak tamamen serbestti. oyun o kadar şiddetliydi ki kimi ingiltere kralları (ii. edward ve iii. edward) okçuluk talimlerini aksattığı, tarlaları talan ettiği ve kamu düzenini bozduğu gerekçesiyle bu oyunu defalarca yasaklamıştı. ancak halk bu vahşi eğlenceden asla vazgeçmemişti.
peki neden hepsinin de adı futbol?
en büyük yanılgı tam olarak burada başlar. tıpkı polonun isminin "top" kelimesinden gelmesi gibi, "foot-ball" (ayak topu) kelimesi de topa ayakla vurulduğu için değil; orta çağ'da soyluların ve aristokratların at sırtında oynadığı oyunların (cirit, polo, mızrak dövüşü vb.) aksine, tebaanın yani sıradan halkın yaya olarak (on foot) oynadığı bir oyun olduğu için bu ismi almıştır.
yani kelimenin etimolojik kökeni "topa ayakla vurmak" değil, ayak üzerinde (yaya) oynanan top oyunudur. atı olmayan halkın, soyluların atlı oyunlarına karşı geliştirdiği bir nevi yaya versiyonudur.
zamanla bu vahşi köy oyunu, 19. yüzyılda ingiltere'deki yatılı erkek okullarına taşındı. sanayi devrimi ve şehirleşme ile birlikte köyler arası uçsuz bucaksız mesafeler yerini okul bahçelerine, kilise kapıları ise iki direk arasındaki gol (goal, ingilizce: amaç) kavramına bıraktı. ama ortada büyük bir sorun vardı: her okul kendi kuralıyla oynuyordu. kimisi topu elle taşımaya izin veriyor, kimisi sadece ayakla oynuyor, kimisi de rakibin kaval kemiğine tekme atmayı hala daha serbest bırakıyordu.
zira artık "amaç" topu bir kasabaya sokmak değil, belirli bir hedeften geçirecek sahalarda oynamaktı. ilk başta bizim mahalle maçlarında oynadığımız gibi yani, kale bu iki direk arasıydı. top bu iki direğin arasından ne kadar yüksekten geçerse geçsin gol sayılıyordu. tartışmalara yol açan bu durumu çözmek için önce direkler arasına bir ip gerildi, 1875 yılında ise o ipin yerini bildiğimiz sabit üst direk aldı. rugby ve amerikan futbolundaki gökyüzüne uzanan "h" şeklindeki kaleler de aslında o ilk dönemdeki sonsuz yükseklik kuralının günümüze ulaşmış bir mirasıdır.
1863 yılında bu karmaşalara son vermek ve okullar arası maç yapabilmek için ortak bir kural kitabı yazmak amacıyla londra'da tarihi bir toplantı yapıldı
işte o toplantıda el ve ayak oyunları tamamen ayrıldı:
- association football: günümüz modern futbolunun atası olan bu yapı, topu elle tutmayı ve rakibin bacağına tekme atmayı yasaklamak isteyenlerce 1863'te ingiltere futbol federasyonu (the football association yani fa) altında kuruldu. bu yeni kurallar bütününe diğer futbol türlerinden ayırt etmek için "association football" denmektedir.
- rugby football: aynı toplantıda "topu elle alıp koşmak ve rakibe sert müdahale etmek oyunun ruhudur" diyen rugby okulu (gerçek bir yatılı okuldur, ingiltere'nin warwickshire bölgesindeki rugby kasabasında yer alır) temsilcileri masayı terk etti. kendi kurallarına sadık kalarak 1871'de kendi federasyonlarını kurdular ve "rugby football" dalını yarattılar. bu oyunda temel kural topu elle taşımak ama asla ileriye pas vermemektir; paslar sadece yana veya geriye atılabilir, ileri gitmek için ya topla koşmak ya da topa ayakla vurmak gerekir.
futbolun ilk resmi uluslararası maçında iskoçya, güçlü ingiliz kadrosu karşısında o kadar çaresiz kaldı ki, futbol tarihini kökten değiştirecek radikal bir taktik icat etti: topu paslaşmak. 1872'de glasgow'da karşı karşıya gelen iki takımdan iskoçya, bireysel top sürme yerine topu birbirlerine paslayarak sahada ilerlemeye başladı. ingiliz takımı, oyuncuların kafalarını öne eğip, tıpkı rugbyde olduğu gibi topu bir grup halinde ileriye doğru sürerek fiziksel bir top sürme oyununu oynuyordu. bu sebeple paslaşma devrim niteliğindeydi; sergilenen bu taktik, bugün futbolu öldürdüğü eleştirisi yapılan pep guardiola'nın binlerce pasa ulaşan modern futbolunun, tiki-takanın ve hatta zaman zaman "devamlı yan/geri pas yapılıyor" diye yapılan eleştirilerin bile esasında temelini attı.
peki "soccer" kelimesi nereden çıktı? bilinenin aksine bunu da amerikalılar uydurmadı. işin en ironik ve en az bilinen kısmı burası belki de. bugün birçok kişi, keza içlerinde ben de varım, amerikalıların futbola "soccer" demesine sinirlenir ve bunun bir amerikan uydurması olduğu yanılgısına kapılır. oysa "soccer" kelimesi özbeöz ingiliz icadıdır ve 1880'lerde oxford üniversitesi'ndeki elit ingiliz öğrencilerin argo dilinden (oxford "-er" slang) doğmuştur.
o dönemde ingiltere'de elit kesim kelimeleri kısaltıp sonuna "-er" takısı eklemeye bayılıyordu. örneğin kahvaltıya (breakfast) "brekkers", beş poundluk banknota "fiver", rugby futboluna (rugby) ise "rugger" diyorlardı. aynı mantıkla "association football" oynayan öğrenciler de kelimenin ortasındaki "assoc" hecesini alıp sonuna "-er" ekleyerek bu oyuna "soccer" (ilk başlarda assoccer) demeye başladılar. bugünün plazalarındaki "set etmek, pushlamak" jargonunun 19. yüzyıl oxford şubesi gibi düşünün.
yani ingiliz aristokrasisi ve üniversite öğrencileri, kendi oynadıkları oyunu işçi sınıfının oyunundan veya rugbyden ayırmak için ona "soccer" adını taktı. oyun amerika'ya ihraç edildiğinde amerikalılar da ingilizlerin kullandığı bu resmi yahut argo söylemi aynen benimsedi. ingiltere'de ise 1970'lerden sonra amerikan kültürünün etkisine tepki olarak "soccer" kelimesi terk edilip yeniden sadece "football" denmeye başlandı. kısacası amerika'da halihazırda rugby kuralları üzerinden şekillenen ve genel adı zaten "football" olan bir oyun baskın hale gelmişti. ingiltere'den "association football" geldiğinde ise amerikalılar, kendi oynadıkları o futbol türevinden ayırt edebilmek için yeni gelen bu oyuna bizzat ingilizlerin ürettiği "soccer" ismini kullanmaya devam ettiler.
ingiltere'de yaşanan bu bölünmenin ardından futbol dünyanın dört bir yanına yayıldı ve gittiği yerin kültürüne, coğrafyasına göre de evrimleşti
- amerikan ve kanada futbolu (gridiron): 1800'lerin sonunda kuzey amerika'daki ivy league üniversitelerinde (harvard, yale, princeton) başlangıçta doğrudan bir nevi rugbydi (hatta 1870'lerdeki ilk üniversite maçları rugby kurallarıyla oynanmıştı). zamanla "amerikan futbolunun babası" sayılan walter camp gibi isimlerin öncülüğünde köklü bir mutasyon geçirdi. oyuna "line of scrimmage" (oyun başlangıç çizgisi), belirli haklarla mesafe katetme (downs) ve 1906'da rugbydeki o katı kuralı yıkan ileri pas (forward pass) kuralları eklendi. böylece rugbynin kesintisiz akışından bambaşka, her hamlesi önceden çizilen satranç benzeri taktiksel bir oyun olan amerikan futbolu doğdu. ikiz kardeşi sayılan kanada futbolunda ise saha daha geniştir, 11 yerine 12 oyuncuyla ve 4 yerine 3 hücum hakkıyla oynandığı için oyun çok daha fazla pas odaklı ve akıcı bir yapıya bürünmüştür.
- avustralya futbolu (aussie rules): 1858'de melbourne'de kriket oyuncularının kış aylarında formda kalmak için ingiliz okul futbolu kurallarını yerel aborjin oyunlarıyla harmanlamasıyla ortaya çıktı. devasa oval kriket sahalarında oynanan bu oyunda topu elle tutup fırlatmak yasaktır; pas vermek için topu bir elinde tutup diğer elinin yumruğuyla vurman gerekir.
- yeni zelanda futbolu: (new zealand culture) 1870'lerde ingiltere'den yeni zelanda'ya taşınan rugby (geriye pas kuralına sadık olan klasik rugby union), burada yerel maori kültürü ile bütünleşerek ülkenin adeta ulusal dinine dönüştü. yeni zelanda'da da baskın futbol kodu rugby olduğu için, halk arasında rugbyye "footy" denirken klasik futbola 2007 yılına kadar resmen "soccer" denmeye devam edildi.
- gal futbolu (gaelic football): irlanda'da yerel kültürün korunması amacıyla 1880'lerde standartlaştırılan, topun yerden doğrudan elle alınamadığı (önce ayakla sektirip ele alınması gereken), hem açık avuçla vurarak hem de ayakla her yöne pas verilebilen bir diğer kuzen olarak tarihteki yerini aldı.
başlangıçta tüm bu oyunlar tutması kolay o yumurtaya benzer yakınlıkta toplarla oynanıyordu, zira domuz mesanesi şişirildiğinde hafif ovalimsi bir küre olurdu ve deri içine bir kalıba konulup üzerinden de dikilirdi. ancak 1863'ten sonra futbol sadece ayakla oynanmaya başlayınca, topun çimde düzgün sekmesi, yuvarlanması ve havada falso alması için tam küre olması bir nevi zorunluluk haline geldi. kauçuk iç lastiğin icadıyla birlikte futbol topu, şimdi bildiğimiz o kusursuz küreye ancak dönüşebildi.
buna karşılık topun elle taşındığı rugby ve diğer futbol türevlerinde tam yuvarlak bir top koltuk altında kayıyor, koşarken kavraması imkansız hale geliyordu. zamanla insan elinin anatomisine ve koltuk altına tam oturması için top önce kavun şekline evrildi. amerikan futbolunda 1906 yılında ileri pas kuralı gelince ise durum daha da değişti: topun tek elle kavranıp havayı en iyi şekilde yararak, aerodinamik olarak spiral çizip uzağa fırlatılabilmesi için iki ucu sivri elips şekline (amerikan futbolu topu) geçiş yapıldı. yani o yumurta şekli tamamen aerodinamik ve ergonomik bir sebebin sonucudur.
özetle
bugün ekranda izlediğimiz o milyar dolarlık spor endüstrilerinin tamamı, yüzyıllar önce çamurlu ingiliz köylerinde birbirinin kemiğini kırarak bir domuz mesanesini kilise meydanına ulaştırmaya çalışan insanların mirası. orta çağ'ın kemik sesi çıkan oyunu da bölünerek bugünkü kuzenlerini yaratmıştır. dolayısıyla amerikan futbolu ve diğer benzer futbol ismine sahip sporlar da evrim ağacındaki kuzenlerden hallice bir tarihsel bağa sahiptirler.