İngilizlerin Buzdan Uçak Gemisi Yapmaya Çalıştığı Çılgın Proje: Habbakuk
ikinci dünya savaşı sırasında ingilizler, alman denizaltılarına karşı mücadele etmek için oldukça sıra dışı bir proje üzerinde çalışmaya başladı. amaçları, atlantik okyanusunun ortasında savaş uçaklarının kalkış ve iniş yapabileceği devasa bir uçak gemisi inşa etmekti. ancak bu gemi bildiğimiz savaş gemilerine benzemeyecekti. gövdesinin büyük bölümü çelikten değil, buzdan yapılacaktı. üstelik buzun içine ahşap talaşı karıştırılarak daha dayanıklı bir malzeme elde edilecek, geminin içinde çalışan soğutma sistemleri sayesinde bu yapı erimeden kullanılacaktı.
tasarlanan geminin uzunluğu yaklaşık 610 metreydi. ağırlığının ise 2 milyon tonu aşması bekleniyordu. bu fikir yalnızca bir mühendislik hayali olarak kalmadı. ingiltere, kanada ve amerika birleşik devletleri'nin askeri yetkilileri tarafından ciddi biçimde değerlendirildi. hatta kanada'daki bir gölde yaklaşık 1.000 ton ağırlığında deneysel bir yapı bile inşa edildi.
projenin adı habbakuk idi.
peki ingilizler neden buzdan uçak gemisi yapmak istedi?
hikaye 1942 yılına uzanıyor. o dönemde almanya'nın u-boot adı verilen denizaltıları, atlantik okyanusu üzerinden ingiltere'ye ulaşmaya çalışan ticaret ve ikmal gemilerine saldırıyordu. ingiltere'nin savaş boyunca yiyeceğe, yakıta ve askeri malzemelere ihtiyacı vardı. bu malzemelerin önemli bir bölümü amerika ve kanada'dan gemilerle taşınıyordu. ancak atlantik'in ortasında ciddi bir güvenlik sorunu bulunuyordu.
karadan havalanan müttefik uçaklarının menzili sınırlıydı. bu nedenle okyanusun bazı bölgelerinde konvoylara yeterli hava desteği sağlanamıyordu. alman denizaltıları da özellikle hava korumasının zayıf olduğu bu bölgelerde etkili olabiliyordu. müttefiklerin daha fazla uçak gemisine ihtiyacı vardı. ancak savaş gemisi üretmek için gereken çelik, tersane kapasitesi ve yetişmiş iş gücü zaten başka alanlarda kullanılıyordu. ingilizler bu nedenle daha az stratejik malzemeyle yapılabilecek, büyük ve dayanıklı bir deniz platformu fikrini değerlendirmeye başladı.
bu fikri ortaya atan isim geoffrey pyke'tı. 1894 yılında londra'da doğan geoffrey pyke, alışılmışın dışında fikirleriyle tanınan bir mucit ve araştırmacıydı. ikinci dünya savaşı sırasında ingiliz ordusunun birleşik harekâtlar komutanlığında görev yapan lord louis mountbatten'ın bilimsel danışmanları arasında yer alıyordu. pyke, eylül 1942'de mountbatten'a oldukça kapsamlı bir proje önerisi sundu. atlantik'te kullanılacak devasa yüzer hava üslerinin buzdan üretilebileceğini düşünüyordu.
ilk fikirlerinden biri, doğal buzdağlarının oyularak içlerinde uçak hangarları oluşturulmasıydı. buzdağının üst kısmı düzleştirilecek ve uçakların kullanabileceği bir pist hazırlanacaktı. böylece pahalı çelik gemiler yerine büyük miktarda doğal buz kullanılarak askeri üsler oluşturulabilecekti. ancak araştırmalar ilerledikçe bunun düşündüğü kadar kolay olmadığı anlaşıldı. doğal buzdağlarının suyun üzerindeki bölümü yeterince geniş değildi. deniz buzları ise büyük okyanus dalgalarına karşı fazla ince ve dayanıksız kalabiliyordu.
bu yüzden mühendisler, buzun kendisini daha güçlü bir yapı malzemesine dönüştürmenin yollarını araştırmaya başladı.
peki buzun içine talaş karıştırmak nasıl bir fark yaratıyordu? normal buz oldukça sert olmasına rağmen aynı zamanda kırılgan bir malzeme. üzerine güçlü bir darbe uygulandığında çatlayabiliyor veya parçalanabiliyor.
ancak 1943 yılında gerçekleştirilen çalışmalar, suya belirli oranda odun hamuru karıştırılıp dondurulduğunda çok daha dayanıklı bir malzeme elde edilebildiğini gösterdi. bu malzemeye pykrete adı verildi. adı, geoffrey pyke'ın soyadıyla beton anlamındaki concrete kelimesinin birleştirilmesinden oluşuyordu. burada tarihsel bir ayrıntı bulunuyor. pykrete, doğrudan geoffrey pyke'ın tek başına keşfettiği bir malzeme değildi.
1948 yılında journal of glaciology dergisinde yayımlanan birinci elden bilimsel anlatıma göre, odun hamurunun buzun dayanıklılığını önemli ölçüde artırdığını gösteren çalışma brooklyn polytechnic'te görev yapan mark ve hohenstein tarafından gerçekleştirildi. pyke'ın projeyi ortaya atan kişi olması nedeniyle malzemeye onun adı verildi.
peki pykrete normal buzdan ne kadar farklıydı? deneylerde farklı oranlarda odun hamuru kullanıldı. özellikle yaklaşık yüzde 14 odun hamuru ve yüzde 86 sudan oluşan karışım, dayanıklılık araştırmalarında kullanılan örneklerden biriydi. odun lifleri, donmuş malzemenin içinde bir tür takviye görevi görüyordu. bu lifler çatlakların ilerlemesini zorlaştırabiliyor, böylece buzun ani darbeler karşısında kolayca parçalanmasını önleyebiliyordu.
üstelik pykrete, normal buza kıyasla daha yavaş ısınıyor ve eriyordu. ingiliz bilim insanı max perutz'un daha sonra yayımladığı araştırmada, malzemenin tabancayla yapılan atışlar karşısındaki davranışı da incelendi. normal buz blokları ciddi şekilde çatlayabilirken pykrete örneklerinde çok daha sınırlı hasar oluşuyordu. ancak bu sonuç, pykrete'in her türlü torpidoya dayanabileceği veya hiçbir koşulda parçalanmayacağı anlamına gelmiyordu. malzemenin büyük savaş gemilerinde nasıl davranacağı henüz bilinmiyordu.
hatta bilim insanları bu malzemeyi londra'daki bir et deposunda incelemeye başladı. araştırma ekibinde daha sonra 1962 nobel kimya ödülü'nü kazanacak olan max perutz da bulunuyordu. perutz ve çalışma arkadaşları, soğuk ortam gerektiren deneyler için londra'daki smithfield et pazarının soğutma tesislerinden yararlandı. burada farklı büyüklüklerde pykrete blokları hazırlandı. malzemenin basınca, darbelere ve uzun süreli yüklere nasıl tepki verdiği ölçüldü.
çünkü birkaç kilogramlık buz bloğunun dayanıklı olması, milyonlarca ton ağırlığında bir geminin de sağlam kalacağı anlamına gelmiyordu. araştırmacıların çözmesi gereken sorunlardan biri, malzemenin kendi ağırlığı altında zamanla şekil değiştirip değiştirmeyeceğiydi. bu olaya mühendislikte creep, yani sünme deniyor. pykrete uzun süre yük altında tutulduğunda yavaşça biçim değiştirebiliyordu. dolayısıyla buzdan yapılan devasa bir geminin, erimese bile kendi ağırlığı altında zamanla eğilme veya çökme riski vardı.
perutz'un yayımladığı deneyler, malzemenin sıcaklığının ve kullanılan odun hamurunun türünün bu süreçte önemli olduğunu gösterdi. yine de proje o kadar ilgi çekiciydi ki winston churchill tarafından desteklendi. mountbatten, pyke'ın önerisini ingiltere başbakanı winston churchill'e sundu. churchill, savaş sırasında alışılmadık askeri projeleri değerlendirmeye açık bir liderdi. aralık 1942'de buzdan savaş gemisi fikri üzerinde araştırmaların hızlandırılmasını istedi.
projeye habbakuk adı verildi. bu isim, incil'deki habakkuk kitabına gönderme yapıyordu. ancak proje belgelerinde ismin farklı yazılmış biçimi kullanıldı. zamanla ingiltere'deki araştırmalara kanada da katıldı. kanada ulusal araştırma konseyinin koordinasyonunda üniversiteler, mühendisler ve askeri personel buzun dayanıklılığıyla ilgili deneyler yapmaya başladı. böylece başlangıçta oldukça sıra dışı görünen fikir, ciddi bütçeler ve teknik ekipler ayrılan bir askeri araştırma projesine dönüştü.
peki yapılması planlanan gemi ne kadar büyük olacaktı? 1943 yılında hazırlanan tasarımlar birbirinden farklıydı. ancak en fazla ilgi gören modellerden biri yaklaşık 610 metre uzunluğunda ve 90 metre genişliğindeydi. geminin toplam deplasmanının 2 milyon tonun üzerine çıkabileceği hesaplanıyordu. büyüklüğünü anlamak için titanik'in yaklaşık 269 metre uzunluğunda olduğunu hatırlamak yeterli.
yani habbakuk, uzunluk bakımından titanik'in iki katından da büyük olacaktı. üst kısmında uçakların kalkış yapabileceği uzun bir pist bulunacaktı. iç bölümünde uçak hangarları, personel alanları, yakıt depoları ve makineler yer alacaktı. ancak geminin gövdesinin her tarafı buzdan oluşmayacaktı. pykrete, çelik destekler, yalıtım malzemeleri ve mekanik sistemlerle birlikte kullanılacaktı.
üstelik geminin içinde sürekli çalışan bir soğutma sistemi bulunması gerekiyordu. çünkü deniz suyunun sıcaklığı ne kadar düşük olursa olsun buzun uzun süre istenen biçimde kalabilmesi garanti değildi. araştırmacılar bu nedenle geminin içinden soğuk hava dolaştıracak büyük bir boru sistemi tasarladı. hedef, pykrete'in sıcaklığını yaklaşık -15 santigrat derecede tutmaktı. ancak mühendisler gemiyi nasıl hareket ettirecekleri konusunda da sorun yaşıyordu.
devasa bir buz kütlesini yüzdürmek ayrı, onu okyanusun ortasında istenen yöne götürmek ayrı bir problemdi. hazırlanan tasarımlarda çok sayıda elektrik motoru kullanılması değerlendirildi. bu motorlar, geminin dış bölümüne yerleştirilecek pervaneleri çalıştıracaktı. amaç yaklaşık 7 knot, yani saatte 13 kilometre civarında bir hıza ulaşmaktı. bu hız, modern savaş gemileriyle karşılaştırıldığında oldukça düşüktü.
ancak habbakuk'un amacı hızlı bir saldırı gemisi olmak değildi. okyanus üzerinde hareket edebilen büyük bir hava üssü olarak kullanılacaktı. yine de bu kadar ağır bir geminin dönüş yapması, rüzgâra karşı hareket etmesi ve fırtınalı denizlerde dengesini koruması önemli sorunlardı. max perutz'un 1948 yılında yayımladığı teknik değerlendirmeye göre dümen sistemiyle ilgili problem tatmin edici biçimde çözülememişti.
peki bu uçak gemisinin küçük de olsa bir örneği gerçekten yapıldı mı?
evet. 1943 yılında kanada'nın alberta eyaletinde bulunan jasper ulusal parkı'ndaki patricia gölü'nde gizli bir prototip inşa edildi. projenin yürütülmesinde kanada ulusal araştırma konseyi önemli rol oynadı. bölgenin tercih edilmesinde soğuk iklim, ulaşım olanakları ve çalışmaların gizli biçimde yürütülebilmesi etkiliydi. inşa edilen deneysel yapı yaklaşık 18 metre uzunluğunda, 9 metre genişliğinde ve 6 metre yüksekliğindeydi.
ağırlığı yaklaşık 1.000 tondu. yapının ahşap bir iskeleti bulunuyordu. buz blokları, yalıtım malzemeleri ve soğutma sistemi kullanılarak geminin temel özellikleri taklit edilmeye çalışıldı. bu yapı, uçakların inip kalkabildiği işlevsel bir uçak gemisi değildi. asıl amacı büyük buz kütlelerinin nasıl davranacağını ve soğutma sisteminin işe yarayıp yaramadığını değerlendirmekti. hatta yapının üzeri kapatılarak dışarıdan bir kayıkhaneye benzemesi sağlandı.
böylece gölün üzerindeki askeri deneyin ne olduğu kolayca anlaşılmıyordu. prototip yüzmeyi başardı ama bu, projenin başarılı olduğu anlamına gelmiyordu. deneysel yapı su üzerinde kalabiliyordu. üstelik oldukça küçük bir motorla çalışan soğutma düzeni sayesinde buzun korunması mümkün olmuştu. ancak büyük ölçekli hesaplamalarda ciddi problemler ortaya çıktı.
çünkü yaklaşık 1.000 tonluk prototipi soğutmakla milyonlarca ton ağırlığında bir geminin sıcaklığını kontrol etmek aynı şey değildi. tam boy bir habbakuk için çok büyük miktarda odun hamuru, soğutma ekipmanı, çelik ve iş gücü gerekiyordu. bazı hesaplamalara göre tek bir gemi için yaklaşık 300 bin ton odun hamuru kullanılacaktı. üstelik bunlar savaş sırasında başka alanlarda ihtiyaç duyulan malzemelerdi. başlangıçta ucuz ve kolay üretilebilir görünen buz gemisi, ayrıntılı hesaplamalar yapıldıkça oldukça pahalı bir projeye dönüşmeye başladı.
1943 yılındaki bir toplantıda buzun dayanıklılığını göstermek için silahla ateş edildiği de anlatılıyor. habbakuk'un en fazla tekrarlanan hikâyelerinden biri, lord mountbatten'ın askeri yetkililere yaptığı gösteri. anlatıya göre mountbatten, 1943 yılındaki quebec konferansı sırasında iki buz bloğunu yan yana yerleştirdi. bunlardan biri normal buz, diğeri ise pykrete'ti. önce normal buza ateş etti ve blok parçalandı.
daha sonra pykrete'e ateş ettiğinde kurşun malzemeye saplanmak yerine sekti. bazı anlatımlarda seken merminin toplantıda bulunan bir amirali yaraladığı bile aktarılıyor. ancak bu olayın bütün ayrıntıları farklı tarihsel kaynaklarda aynı şekilde anlatılmıyor. alberta'nın tarihî miras yayınında da hikâyenin tam olarak ne ölçüde doğru olduğunun tartışmalı olduğu belirtiliyor. dolayısıyla olayın her ayrıntısını kesinleşmiş tarihsel gerçek olarak aktarmak doğru olmaz.
buna karşılık pykrete'in normal buza göre darbelere daha dayanıklı olduğu, dönemin bilimsel deneyleriyle gerçekten gösterilmişti.
peki proje neden iptal edildi? 1943 yılının sonlarına gelindiğinde müttefikler açısından savaşın koşulları değişmeye başlamıştı. daha uzun menzilli devriye uçakları kullanılmaya başlanmıştı. radar sistemleri gelişiyordu. atlantik'teki konvoylara refakat eden savaş gemilerinin sayısı artıyordu.
böylece alman denizaltılarının daha önce avantaj sağladığı bölgelerde hava ve deniz koruması güçlenmeye başladı. habbakuk'un çözmeyi amaçladığı sorun, başka teknolojiler sayesinde giderek daha yönetilebilir hale geliyordu. üstelik projenin maliyeti beklenenden fazla artmıştı. sadece gerekli soğutma sistemlerinin ve boruların kurulması bile büyük mühendislik yatırımları gerektiriyordu. geminin hareket ettirilmesi ve uzun süreli dayanıklılığıyla ilgili sorunlar da tam olarak çözülememişti.
kanada'daki deneyler 1943 yazında durduruldu. ağustos 1943'teki quebec konferansı sırasında proje hâlâ tartışılıyordu. ancak aynı yılın sonlarına doğru önceliğini büyük ölçüde kaybetti. 1944 yılı başlarında ise plan fiilen terk edilmişti. böylece milyonlarca tonluk buz uçak gemisi hiçbir zaman inşa edilmedi.
peki kanada'da yapılan prototipe ne oldu? proje sona erince patricia gölü'ndeki deneysel yapının soğutma ekipmanları söküldü. geriye kalan buz ve ahşap yapı gölde bırakıldı. zamanla buz eridi. ahşap iskelet ve çeşitli metal parçalar gölün dibine çöktü.
yapının tamamen ne kadar sürede eridiğine ilişkin tarihsel anlatımlar farklılık gösteriyor. ancak geriye kalan malzemelerin bugün hâlâ gölün dibinde bulunduğu biliniyor. 1980'li yıllarda su altı arkeoloğu susan langley, bu kalıntıları araştırdı. yapılan incelemeler sonucunda batık parçalar belgelendi. bugün patricia gölü çevresinde projeyi anlatan bir anıt bulunuyor. gölün dibindeki kalıntılar da kanada'nın savaş dönemi mühendislik tarihinin sıra dışı örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor.
peki bütün bu çalışmalar tamamen boşa mı gitti? askeri açıdan bakıldığında habbakuk hiçbir zaman görev yapamadı. ancak proje sırasında buzun fiziksel özellikleri hakkında önemli araştırmalar gerçekleştirildi. özellikle odun liflerinin buzun kırılganlığını azaltması, sıcaklığın dayanıklılığa etkisi ve malzemenin uzun süreli yük altında şekil değiştirmesi ayrıntılı biçimde incelendi. max perutz, 1948 yılında journal of glaciology dergisinde yayımladığı çalışmada, bu araştırmaların buzulların hareketini anlamaya da katkı sağladığını anlattı.
çünkü buzullar da uzun süre basınç altında kaldıklarında çok yavaş biçimde şekil değiştirebiliyor. dolayısıyla savaş gemisi üretme amacıyla başlayan deneyler, buzun mühendislik ve jeofizik açısından anlaşılmasına yardımcı olmuştu. habbakuk projesi bugün ilk bakışta gerçekçi olmayan bir düşünce gibi görünebilir. ancak 1942 yılında atlantik'te çok sayıda ticaret gemisi batırılırken ve çelik üretimi başka askeri ihtiyaçlara ayrılmışken, büyük miktarda buz kullanarak yüzer bir hava üssü oluşturma fikrinin neden ciddiye alındığı daha iyi anlaşılıyor. üstelik mühendislerin karşılaştığı sorun yalnızca buzun erimesi değildi.
bu kadar büyük bir yapının ağırlığını taşıması, hareket etmesi, çatlamaması ve gerektiğinde aylarca hizmet vermesi gerekiyordu. sonuçta ingilizlerin planladığı devasa buz uçak gemisi hiçbir zaman okyanusa açılamadı.
ancak 1943 yılında kanada'daki küçük bir gölde inşa edilen yaklaşık 1.000 tonluk deneysel yapı, bu düşüncenin yalnızca kâğıt üzerinde kalmadığını gösterdi. bugün gölün dibinde bulunan borular ve ahşap kalıntılar, ikinci dünya savaşı sırasında bir ülkenin askeri sorununu çözmek için buz ve talaştan uçak gemisi yapmayı ciddi biçimde denediği dönemin izlerini taşıyor.
kaynaklar
1. national research council canada – project habbakuk: dreams of an aircraft carrier made of ice
kanada ulusal araştırma konseyinin resmî tarihçesi. projenin ortaya çıkışı, pykrete'in kullanımı, kanada'daki deneyler ve iptal nedenleri.
https://cnrc.canada.ca/…corporate/history/1916-1945
2. journal of glaciology – a description of the iceberg aircraft carrier and the bearing of the mechanical properties of frozen wood pulp upon some problems of glacier flow (1948)
projede çalışan nobel ödüllü bilim insanı max perutz'un buz, pykrete, mühendislik sorunları, maliyetler ve projenin sona ermesi üzerine birinci elden bilimsel değerlendirmesi.
https://doi.org/10.3189/s0022143000007796
tam metin:
https://www.cambridge.org/…68fe5d9c307299a2f1f2dfc6
3. u.s. department of state – foreign relations of the united states: british chiefs of staff memorandum, 18 august 1943
quebec konferansı öncesinde hazırlanan özgün askerî belge. habbakuk'un farklı tasarımları, planlanan uzunluğu, hızı ve inşa sürecindeki sorunlar.
https://history.state.gov/…ldocuments/frus1943/d433
4. alberta aviation museum – operation habbakuk: the iceberg aircraft carrier
patricia gölü'nde yapılan 18 metre uzunluğundaki prototip, yaklaşık 1.000 tonluk ağırlığı, soğutma düzeni ve projenin iptal edilmesi.
https://albertaaviationmuseum.com/…ircraft-carrier/
5. jasper yellowhead historical society – project habbakuk (2023)
yerel tarih kurumunun prototipin yapım süreci, gizli deneyler ve gölün dibindeki kalıntılar hakkındaki kayıtları.
https://jaspermuseum.org/…3-model-ice-sawdust-ship/
6. canada's history – operation habbakuk: professor pyke's secret weapon (2018)
geoffrey pyke'ın fikri, mountbatten ve churchill'in projeye desteği, kanada hükûmetinin rolü ve tarihsel gelişmeler.
https://www.canadashistory.ca/…pyke-s-secret-weapon
7. institute of physics – the icy aircraft carrier
pykrete'in fiziksel özellikleri, max perutz'un deneyleri, malzemenin darbelere dayanıklılığı ve projenin mühendislik açısından değerlendirilmesi.
https://spark.iop.org/icy-aircraft-carrier
8. government of alberta – a giant aircraft carrier made of ice? (2020)
quebec konferansı'ndaki silah gösterisinin tarihsel anlatıları, patricia gölü'ndeki prototip ve 1980'lerde yürütülen su altı araştırmaları.
https://albertashistoricplaces.com/…er-made-of-ice/
9. scientia canadensis – operation habbakuk: a world war ii vessel prototype (1986)
su altı arkeoloğu susan b. m. langley'nin prototipin tarihsel ve arkeolojik önemini inceleyen akademik makalesi.
https://doi.org/10.7202/800233ar
10. u.s. military – iceberg carrier project (1946)
savaş sonrasında yayımlanan tarihsel askerî kayıt. 2 milyon tonluk planlanan gemi, 1943 prototipi ve teknik maliyetlerin değerlendirilmesi.
https://media.defense.gov/…327/-1/-1/1/ah194604.pdf
