İnternet Trolleri Sosyal Medyada İnsanları Kışkırtmaktan Neden Çok Keyif Alıyor?
sosyal medyada herhangi bir paylaşımın altına baktığınızda mutlaka karşılaşmışsınızdır. konuyla pek ilgisi olmayan, insanları bilerek kızdıran, tartışmayı büyütmeye çalışan veya yalnızca başkalarının sinirlenmesinden keyif alan insanlar. bu kişiler genellikle internet trolü olarak adlandırılıyor. peki, bir insan neden hiç tanımadığı birini sinirlendirmek için zaman harcar? üstelik karşısındaki kişi ne kadar öfkelenirse bundan o kadar fazla keyif alabilir? psikologlar da uzun zamandır bu sorunun cevabını araştırıyor. 2014 yılında yayımlanan bir araştırma, internet trollerinin kişilik özellikleri hakkında oldukça dikkat çekici sonuçlar ortaya koydu. araştırmacılar, insanları internette bilerek kışkırtmaktan hoşlanan kişilerde sadizm, psikopati ve makyavelizm gibi karanlık kişilik özelliklerinin daha belirgin olduğunu buldu. narsisizmle de bazı ilişkiler gözlemlendi. ancak araştırmanın en güçlü bulgusu, başkalarının rahatsızlığından keyif alma eğilimiyle ilgiliydi.
araştırmacılar 1.215 kişinin internet davranışlarını inceledi
kanada'daki manitoba üniversitesi'nden erin buckels, winnipeg üniversitesi'nden paul trapnell ve british columbia üniversitesi'nden delroy paulhus, internet trollerinin kişiliklerini anlamak için iki ayrı araştırma gerçekleştirdi. 2014 yılında personality and individual differences dergisinde yayımlanan çalışmalara toplam 1.215 kişi katıldı. katılımcılara internet ortamındaki davranışları hakkında sorular soruldu. örneğin internet sitelerinde yorum yapmaktan, insanlarla sohbet etmekten, tartışmalara katılmaktan veya başkalarını kışkırtmaktan ne kadar hoşlandıkları araştırıldı. bunun yanında kişilik özelliklerini değerlendiren psikolojik ölçekler de kullanıldı. araştırmacılar özellikle psikolojide dark tetrad, yani karanlık dörtlü olarak adlandırılan dört kişilik özelliğine odaklandı. bunlar narsisizm, psikopati, makyavelizm ve sadizmdi. sonuçlarda, başkalarını internette kışkırtmaktan hoşlanan kişilerin bu özelliklerden bazılarını daha yüksek düzeyde taşıdığı görüldü. ancak dört özellik arasında biri özellikle öne çıkıyordu: sadizm.
internet trolleri neden başkalarını kızdırmaktan keyif alıyor?
sadizm denildiğinde aklımıza genellikle başkalarına fiziksel acı çektirmekten zevk alan kişiler geliyor. ancak psikolojide günlük sadizm olarak adlandırılan bir kavram da bulunuyor. bu kavram, başka insanların rahatsız olmasından, küçük düşürülmesinden veya acı çekmesinden keyif alma eğilimini ifade ediyor. bunun mutlaka fiziksel şiddet içermesi gerekmiyor. birinin sinirlendiğini görmek, onu bilerek utandırmak veya duygusal olarak rahatsız etmek de bu eğilimin davranışsal örnekleri arasında bulunabiliyor. 2014 yılındaki araştırmada, sadizm puanı yüksek olan katılımcıların internet ortamında başkalarını kışkırtmaktan daha fazla hoşlandığı görüldü. üstelik bu ilişki sıradan internet etkinliklerinde aynı biçimde ortaya çıkmıyordu. örneğin insanlarla sohbet etmekten veya normal tartışmalara katılmaktan hoşlanmak, sadizmle benzer bir ilişki göstermiyordu. yani araştırmacıların bulgularına göre mesele yalnızca internette zaman geçirmek veya fikir tartışmak değildi. bazı kişiler için başkalarının sinirlenmesi, başlı başına bir eğlence kaynağı olabiliyordu.
narsisizm, psikopati ve makyavelizmin bununla ne ilgisi var?
araştırmada incelenen diğer üç kişilik özelliği de internet trollerinin davranışlarını anlamaya yardımcı oluyor. narsisizm, kişinin kendisini aşırı derecede önemli görmesi, beğenilme ve üstünlük ihtiyacının belirgin olması gibi özelliklerle ilişkili. böyle bir kişi, başkalarının dikkatini çekmek veya kendisini üstün hissetmek için tartışma çıkarmaya daha yatkın olabiliyor. psikopati özellikleri ise düşük empati, duyarsızlık, dürtüsellik ve başkalarına zarar verme konusunda daha az çekince gösterme gibi eğilimlerle ilişkili. makyavelizm ise insanları kendi amaçları doğrultusunda yönlendirme ve manipüle etme eğilimini ifade ediyor. örneğin bir tartışmada karşısındaki kişinin hangi konulara hassas olduğunu fark edip özellikle o noktadan saldıran biri, manipülatif bir davranış sergiliyor olabilir. ancak bunlar birbirinden ayrı özellikler ve her internet trolünde aynı düzeyde bulunmaları gerekmiyor. ayrıca araştırmalarda ölçülen kişilik özellikleri, kişinin psikiyatrik bir hastalığı olduğu anlamına gelmiyor. yani internette insanları kışkırtan birine yalnızca davranışlarına bakarak psikopat veya narsisistik kişilik bozukluğu olan biri teşhisi koymak bilimsel olarak doğru değil.
bazı insanlar için başkalarını kızdırmak bir ödül gibi çalışıyor
2016 yılında psikolog naomi craker ve evita march, bu konuyu facebook kullanıcıları üzerinde yeniden araştırdı. çalışmaya 18 ile 77 yaşları arasında 396 kişi katıldı. katılımcıların kişilik özellikleri ve facebook'ta başkalarını kışkırtmaya yönelik davranışları incelendi. araştırmacılar, psikopati ve sadizm özelliklerinin bu tür davranışlarla ilişkili olduğunu buldu. ancak çalışmanın en dikkat çekici sonucu başka bir noktadaydı. başkaları üzerinde olumsuz duygular oluşturabilmekten alınan sosyal tatmin, trolleme davranışının en güçlü yordayıcısıydı. psikolojide buna negative social potency adı veriliyor. basitçe anlatmak gerekirse, bazı insanlar başkalarının duygularını olumsuz yönde etkileyebildiklerini gördüklerinde bundan tatmin duyabiliyor. örneğin bir kişi sosyal medyada bilerek kışkırtıcı bir yorum yazıyor. karşısındaki insan öfkeleniyor, uzun uzun cevap veriyor, tartışma büyüyor. normalde çoğumuz için böyle bir tartışma yorucu veya rahatsız edici olabilir. ancak araştırmada incelenen eğilimleri yüksek olan kişiler için bu tepkiler bir tür sosyal ödül işlevi görebiliyor. çünkü yazdıkları yorumun karşı tarafta güçlü bir etki yarattığını görüyorlar.
neden bunu özellikle internette yapıyorlar?
internet ortamının bazı özellikleri bu davranışları kolaylaştırabiliyor. 2004 yılında psikolog john suler, the online disinhibition effect adlı çalışmasında insanların internette yüz yüze iletişimde göstermeyecekleri davranışları neden daha rahat sergileyebildiklerini inceledi. bunun nedenlerinden biri anonimlik. gerçek kimliğini gizleyen bir insan, söylediklerinin kendisiyle ilişkilendirilmeyeceğini düşündüğünde daha rahat saldırganlaşabiliyor. bir diğer etken, karşısındaki insanın yüzünü görmemesi. yüz yüze bir tartışmada karşımızdaki kişinin üzüldüğünü, korktuğunu veya rahatsız olduğunu görebiliyoruz. ancak internet ortamında çoğu zaman yalnızca yazılı mesajlarla karşılaşıyoruz. bu durum bazı kişilerde davranışlarının karşı taraftaki etkisini dikkate alma eğilimini azaltabiliyor. üstelik çevrim içi tartışmalarda karşılıklı cevapların gecikmesi ve sosyal denetimin daha zayıf hissedilmesi de insanların normalde söylemeyecekleri şeyleri yazmasını kolaylaştırabiliyor. elbette anonim olan herkes saldırganlaşmıyor. ancak internetin sağladığı bu koşullar, bazı insanların saldırgan eğilimlerini daha rahat göstermesine neden olabiliyor.
aslında sıradan insanlar da internet trolüne dönüşebiliyor
konunun ilginç taraflarından biri de bu. internet trollerinin karanlık kişilik özelliklerini inceleyen araştırmalar, bütün trolleme davranışlarının yalnızca belirli kişiliklere özgü olduğunu göstermiyor. 2017 yılında stanford ve cornell üniversitelerinden araştırmacılar, sıradan internet kullanıcılarının hangi koşullarda kışkırtıcı yorumlar yazmaya başladığını araştırdı. deneylerde insanların ruh hâli ve karşılaştıkları önceki yorumlar değiştirildi. sonuçlara göre kötü ruh hâlinde olmak, trolleme davranışının görülme ihtimalini artırıyordu. aynı şekilde, tartışmanın içinde önceden yazılmış saldırgan veya kışkırtıcı yorumların bulunması da insanların benzer yorumlar yapma ihtimalini yükseltiyordu. iki etken bir araya geldiğinde, bu tür davranışların görülme olasılığı başlangıçtaki düzeyin yaklaşık iki katına çıkıyordu. araştırmacılar ayrıca büyük bir haber sitesindeki 16 milyondan fazla yorumu inceledi. bu veriler de tartışmanın ortamının ve kişinin o anki ruh hâlinin önemli olduğunu gösteriyordu. yani bazı insanlar kişilik özellikleri nedeniyle başkalarını kışkırtmaya daha yatkın olsalar da normalde böyle davranmayan kişiler de belirli koşullarda aynı davranışları sergileyebiliyor.
sonraki araştırmalar ilk bulguları doğruladı mı?
büyük ölçüde evet. 2023 yılında plos one dergisinde yayımlanan bir araştırmada, almanca konuşan 1.026 katılımcının kişilik özellikleri ve internet trolü davranışları incelendi. araştırma, karanlık dörtlü kişilik özelliklerinin tamamıyla genel trolleme eğilimi arasında ilişki bulunduğunu gösterdi. ancak anlık olarak başkalarını kışkırtma isteğini açıklamada psikopati ve sadizm özellikleri daha belirgin sonuçlar verdi. narsisizm ve makyavelizm ise aynı ölçümde anlamlı bir ek açıklama sağlamadı. 2025 yılında yayımlanan daha kapsamlı bir meta-analiz, konuyla ilgili 11 ülkeden 24 bilimsel çalışmayı bir araya getirdi. toplam 14.044 kişinin verilerinin değerlendirildiği bu araştırmada, narsisizm, psikopati, makyavelizm ve sadizm özelliklerinin dördüyle de internet trolleme eğilimi arasında pozitif ilişki bulundu. bu bulgular, 2014 yılındaki araştırmanın yalnızca küçük bir katılımcı grubuna özgü olmadığını gösteriyor. ancak araştırmaların çoğunun kişilik ölçeklerine ve katılımcıların kendi davranışlarını bildirmelerine dayanması önemli bir sınırlılık. dolayısıyla sonuçlar, belirli kişilik özellikleriyle trolleme davranışının birlikte görülme eğilimini gösteriyor. bu özelliklerin tek başına trol davranışına neden olduğunu kanıtlamıyor.
her sert yorum yapan insan internet trolü müdür?
hayır. bir insanın başkasına katılmaması, sert eleştiriler yapması veya bir tartışmada ısrarcı olması onu otomatik olarak internet trolü yapmıyor. bilimsel araştırmalarda incelenen trolleme davranışında önemli olan nokta, başkalarını bilerek kışkırtma ve tartışmayı bozma amacı. bir görüşe gerçekten karşı çıktığı için tartışan kişiyle, karşısındakini öfkelendirmekten keyif aldığı için tartışan kişi arasında önemli bir fark bulunuyor. bu nedenle araştırmacılar yalnızca kullanılan kelimelere değil, davranışın amacına ve tekrar edilme biçimine de odaklanıyor. 2014 yılında max fleischer'ın değil, psikolog erin buckels ve çalışma arkadaşlarının başlattığı bu araştırma çizgisi, sonraki yıllarda internet davranışlarının daha ayrıntılı incelenmesine katkı sağladı. bugün elimizdeki bulgular, özellikle sadizm ve psikopati özelliklerinin başkalarını kışkırtmaktan keyif alma davranışıyla yakından ilişkili olabildiğini gösteriyor. ancak herkes aynı nedenle trolleme yapmıyor. kimi dikkat çekmek, kimi karşısındakini manipüle etmek, kimi de yalnızca öfkesini dışarı vurmak için bu davranışlara yönelebiliyor. dolayısıyla internet trolleri hakkında yapılabilecek en doğru çıkarım, hepsinin psikopat veya narsist olduğu değil; başkalarının rahatsızlığından keyif alma eğiliminin, bu davranışı açıklayan önemli psikolojik özelliklerden biri olduğu.
kaynaklar
toplam 1.215 katılımcının incelendiği, internet trolleme davranışıyla karanlık kişilik özellikleri arasındaki ilişkiyi ortaya koyan temel araştırma.
https://doi.org/10.1016/j.paid.2014.01.016
396 facebook kullanıcısının incelendiği, sadizm, psikopati ve başkalarında olumsuz duygular oluşturmaktan alınan sosyal tatminin trolleme davranışıyla ilişkisini araştıran çalışma.
https://doi.org/10.1016/j.paid.2016.06.043
kötü ruh hâlinin ve diğer kullanıcıların kışkırtıcı yorumlarına maruz kalmanın trolleme davranışını nasıl etkileyebildiğini inceleyen stanford ve cornell üniversitesi araştırması.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/pmc5791909/
anonimlik ve çevrim içi iletişimin diğer özelliklerinin insanların davranışları üzerindeki etkisini açıklayan psikoloji araştırması.
https://doi.org/10.1089/1094931041291295
1.026 katılımcının incelendiği, karanlık kişilik özellikleri, mizah ve trolleme davranışları arasındaki ilişkileri araştıran çalışma.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/pmc10004561/
797 üniversite öğrencisinden elde edilen verilerle aktif trolleme davranışları ve karanlık kişilik özellikleri arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırma.
https://www.nature.com/articles/s41598-024-60203-6
11 ülkeden 24 çalışmanın ve toplam 14.044 katılımcının verilerini değerlendiren kapsamlı meta-analiz.
