Motor Kapalıyken Fren Pedalı Birkaç Basışta Neden Taş Gibi Sertleşir?
arabayı park edip motoru kapattıktan sonra fren pedalına birkaç kez basın. ilk basış normal gelir, ikincide pedalın hareketi kısalır, birkaç basış sonra da ayağınızın altında taş gibi kalır. freni bozmadınız. tükettiğiniz şey fren hidroliği değil, ayağınıza yardım eden fren servosunun sınırlı vakum rezervidir.
bir otomobilin fren pedalına uyguladığımız kuvvet doğrudan ana fren merkezine, oradan da hidrolik sıvı aracılığıyla tekerleklerdeki frenlere iletilir. sistem teorik olarak servo desteği olmadan da çalışabilir. fakat yaklaşık bir buçuk tonluk aracı rahatça durdurmak için yalnızca bacak kuvvetimizi kullanmak oldukça yorucu olur.
bu nedenle vakum destekli birçok otomobilde pedal ile ana fren merkezinin arasında fren servosu, diğer adıyla fren güçlendiricisi bulunur. kaputu açınca fren hidroliği deposunun arkasında görülen büyük ve çoğunlukla siyah yuvarlak parça budur.
servonun içinde esnek bir diyaframla ayrılmış iki bölüm vardır. motor çalışırken emme manifoldu veya ayrı bir vakum pompası bu bölümlerde düşük basınç oluşturur. sürücü frene bastığında servonun bir tarafına kontrollü biçimde atmosfer havası alınır. iki taraf arasında oluşan basınç farkı diyaframı iter ve sürücünün pedal kuvvetine ek yardım sağlar.
ayağınızla uyguladığınız kuvvet aynı kalırken ana fren merkezine çok daha büyük bir kuvvet ulaşmasının nedeni bu basınç farkıdır.
motor durdurulduğunda yeni vakum üretimi de kesilir. buna rağmen fren pedalı hemen sertleşmez; çünkü servo hattındaki tek yönlü valf kapanarak içerideki vakumu bir süre saklar. bu, motorun aniden stop etmesi halinde sürücüye en azından sınırlı miktarda destekli frenleme imkânı bırakır.
fakat her pedal basışı servonun içine bir miktar atmosfer havası alır. ilk basışta depolanmış vakumun bir bölümü kullanılır. ikinci ve üçüncü basışlarda basınç farkı giderek azalır. sonunda servonun iki tarafındaki basınç birbirine yaklaşınca diyaframın sağlayacağı ek kuvvet kalmaz.
pedalın sertleşmesi frenlerin kilitlendiği anlamına gelmez. hidrolik bağlantı hâlâ yerindedir; sadece normalde bacağınızın işini kolaylaştıran destek ortadan kalkmıştır. bu durumda aracı durdurmak için pedala çok daha güçlü basmak gerekir ve durma süresi uzayabilir.
aradaki farkı araç hareketsizken görmek mümkün. el freni çekiliyken ve motor kapalıyken pedala birkaç kez basıldığında pedal sertleşir. pedalı basılı tutup motoru çalıştırınca vakum yeniden oluşur ve sağlıklı çalışan bir servoda pedal ayağın altında bir miktar aşağı iner. bu küçük hareket, frenin boşalması değil, servo desteğinin geri gelmesidir.
hangi durumda normal, hangi durumda arıza ihtimali var?
- motor kapalıyken birkaç basıştan sonra pedalın sertleşmesi normaldir.
- motor çalışır durumdayken pedal taş gibi sertse normal değildir.
- motoru kapatır kapatmaz ilk basışta bile hiç destek hissedilmiyorsa sistem vakumu saklayamıyor olabilir.
- pedal sertliğine fren uyarı lambası veya belirgin durma güçlüğü eşlik ediyorsa araç kullanılmamalıdır.
- pedal sert değil de süngerimsi şekilde yumuşaksa bu başka bir sorundur; fren hattındaki hava veya hidrolik kaçak gibi ihtimaller düşünülür.
motor çalışırken oluşan sert pedalın muhtemel nedenleri arasında vakum hortumundaki kaçak, bozuk tek yönlü valf, arızalı vakum pompası veya fren servosunun içindeki diyaframın hasar görmesi bulunur. tek yönlü valf bozulduğunda motor kapatılır kapatılmaz depolanmış vakum kaçabilir; servo sağlam olsa bile ilk fren basışında yardım alınamayabilir.
bu davranış bütün otomobillerde birebir aynı olmayabilir. bazı dizeller ayrı vakum pompası kullanır. hibrit ve elektrikli araçlarda ise motorun sürekli çalışmasına ihtiyaç duymayan elektrikli ya da elektrohidrolik fren güçlendiricileri bulunabilir. bu araçlarda pedal hissini elektronik sistem belirlediği için klasik vakum servolu bir otomobilden farklı sonuç görülebilir.
motoru hareket halindeyken sırf bunu denemek için kapatmak ise son derece tehlikeli. motor durduğunda fren desteğinin yanında direksiyon desteği de azalabilir. elde kalan vakumu arka arkaya pedal pompalayarak tüketmek yerine pedala güçlü ve sürekli basmak gerekir. honda’nın kullanım kılavuzu, böyle bir acil durumda aracı yavaşlatmak için fren pedalına iki ayakla kuvvet uygulanmasının gerekebileceğini açıkça belirtiyor.
park halindeki otomobilde birkaç basış sonunda sertleşen pedalın tekrar yumuşaması için gereken şey de bu yüzden fren hidroliği eklemek değil, motorun çalışıp servoda yeniden basınç farkı oluşturmasıdır.
kaynaklar:
https://www.nhtsa.gov/interpretations/17539wkm
https://aftermarket.zf.com/…-booster-fault-tracing/
