Akaryakıt Tabancası Yakıtın Dolduğunu Nasıl Anlayıp “Tak” Diye Atıyor?
benzin istasyonuna girip aracınızı pompaya yanaştırdığınızda başlayan o klasik ritüeli düşünün. pompacıya “fulle abi” dersiniz veya self servis bir istasyondaysanız tabancayı depoya kendiniz yerleştirirsiniz. tetiği sıkıp pompadaki rakamların hızla akışını izlemeye başlarsınız.
her şey normal ilerlerken yakıt dolmaya yaklaştığı anda tabanca birden “tak” diye atar ve akışı keser.
insan bu sese o kadar alışmıştır ki mekanizmanın nasıl çalıştığı üzerine pek düşünmez. o metal tabanca deponun kaç litre olduğunu, içinde ne kadar yakıt kaldığını veya aracın ön panelindeki göstergenin ne söylediğini nereden biliyor?
işin en güzel tarafı şudur: tabanca bunların hiçbirini bilmez.
günümüzde her şeyin akıllısına, çiplisine ve bluetooth bağlantılı olanına alıştığımız için bu zamanlamayı da elektronik bir sisteme yormak kolaydır. tabancanın ucunda küçük bir sensör bulunduğunu, aracın deposundaki şamandırayla haberleştiğini veya otomobilin beyninden “depo doldu, yakıtı kes” komutu aldığını düşünen çok insan vardır.
oysa yaygın otomatik yakıt tabancaları aracın elektronik sistemiyle konuşmaz. deponun kapasitesini bilmez. yakıt göstergesini okumaz.
bütün iş temel akışkanlar fiziği, basınç farkları ve onlarca yıldır geliştirilen basit ama etkili bir mekanik tasarımla çözülür.
bir dahaki sefer benzin alırken tabancanın metal ucuna dikkatlice bakarsanız, yakıtın çıktığı ana borunun yanında küçük bir delik görebilirsiniz. literatürde algılama deliği veya sensing port olarak geçen bu küçücük açıklık, otomatik kapanma sisteminin dışarıdaki yakıt seviyesini anlamasını sağlayan en önemli bağlantılardan biridir.
bu delik yakıtın çıktığı ana hattan farklıdır. tabancanın gövdesinin içindeki vakum sistemine ince bir hava kanalıyla bağlıdır.
olayın merkezinde venturi etkisi bulunur.
pompa sistemi yakıtı tabancanın içinden akıttığında, yakıt tabanca içindeki daralan bir bölümden hızlanarak geçer. akışkan dar bir geçitten daha hızlı geçerken o bölgedeki basınç düşer ve vakum oluşur. tabancanın ucundaki küçük algılama deliği de ince bir hava kanalıyla bu vakum hattına bağlıdır.
siz depoyu doldururken yakıt seviyesi henüz tabancanın ucuna ulaşmamıştır ve algılama deliği havaya açıktır. tabancanın içinden yakıt aktıkça venturi sistemi vakum oluşturur, fakat küçük delikten içeri sürekli hava çekildiği için basınç dengesi korunur.
sistem adeta dışarıdan nefes alır.
algılama deliği açık olduğu sürece tabancanın içindeki diyafram veya benzer mekanik yapı, ana valfi kapatacak biçimde hareket etmez. yakıt depoya akmaya devam eder.
yakıt seviyesi dolum borusunda yükselip tabancanın ucundaki küçük deliği kapattığında ise durum değişir.
deliğin sıvıyla kapanması, sistemin dışarıdan hava çekmesini engeller. yakıt akışı venturi bölgesinde vakum oluşturmaya devam ettiği için vakum hattındaki basınç farkı artar. bu değişim tabancanın içindeki diyaframı hareket ettirir, tetik mekanizması serbest kalır ve ana yakıt valfi kapanır.
istasyonlarda duyduğumuz o tanıdık “tak” sesi, bu mekanik kapanmanın sesidir.
bütün olay çok kısa sürede gerçekleşir ve yakıtın dışarı taşma riskini ciddi biçimde azaltır.
tabanca deponun kaç litre olduğunu ölçmez. yalnızca ucundaki küçük deliğin artık hava çekemediğini fark eder.
bu yüzden tabanca bazen depo gerçekten dolmadan da erken atabilir.
bazı araçların yakıt dolum boruları dar, uzun veya kıvrımlı olabilir. yakıt yüksek hızla dolum borusuna girerken geri sıçrayabilir, köpürebilir veya kısa süreliğine algılama deliğinin üzerine çıkabilir. deliğin yakıtla bir anlığına kapanması bile sistemin “yakıt seviyesi buraya ulaştı” diye davranmasına neden olabilir.
dolum borusundaki hava tahliyesi, yakıtın akış hızı, tabancanın konumu veya algılama deliğinde kir bulunması da kapanma davranışını etkileyebilir.
bu nedenle tabancanın erken atması her zaman deponun gerçekten dolduğu, aracın kesin arızalı olduğu veya pompanın bozuk olduğu anlamına gelmez.
bir de otomatik kapanmadan sonra başlayan o meşhur inatlaşma vardır.
tabanca atar, ardından “fiyatı yuvarlayalım”, “küsuratı düzleyelim” veya “biraz daha alsın” diye tetiğe tekrar tekrar basılır. amerika birleşik devletleri çevre koruma ajansı bu davranışı “topping off” olarak adlandırır ve yapılmamasını önerir.
tabancanın ilk otomatik kapanması, dolumu bırakmanız gereken sinyaldir. tabanca deponun bütün geometrisini veya içinde kalan boşluğu bilmez, fakat yakıtın algılama deliğine kadar ulaştığını görmüştür.
otomatik kapanmadan sonra depoyu zorla doldurmaya devam etmek yakıtın taşma riskini artırabilir. modern benzinli araçlarda yakıt buharını tutmak için aktif karbon kanisteri bulunan buhar kontrol sistemleri vardır. fazla doldurma bazı araçlarda sıvı yakıtın bu sistemlere ulaşmasına ve emisyon kontrol bileşenlerine zarar verme ihtimalinin artmasına yol açabilir.
yani tabanca ilk kez attığında görevini yapmıştır. birkaç damla veya birkaç liralık yuvarlama uğruna sistemle inatlaşmak pek mantıklı değildir.
günlük hayatta o kadar sık kullandığımız bazı cihazlar vardır ki üzerlerindeki mühendisliği artık fark etmeyiz. benzin tabancası da bunlardan biridir.
karmaşık elektronik sensörlere, aracın yazılımıyla haberleşmeye veya deponun kapasitesini bilmeye ihtiyaç duymadan yalnızca yakıt akışı, hava, vakum ve birkaç mekanik parçayla kendi kendine kapanabilir.
benzin tabancası deponun kaç litre olduğunu bilmez; yalnızca ucundaki küçücük deliğin artık nefes alamadığını fark eder ve o tanıdık “tak” sesiyle yakıtı keser.
kaynaklar:
us4098306a — automatic shut-off liquid dispensing nozzle
us3542092a — automatic shut-off dispensing nozzle
husky corporation — pressure activated nozzle technical bulletin
opw retail fueling product catalog — automatic shut-off sensing port
united states environmental protection agency — don’t top off your gas tank
