1913 tarihli şark ticaret yıllıkları'ını incelerken terzilerin çokluğu dikkatimi çekince merak edip saydım. cadde ve ara sokaklarda toplam otuz bir tane terzi varmış. 'dikim atölyesi' ve 'dikiş atölyesi' olarak geçenleri de dahil edersek sayı otuz sekize çıkıyor.

cermaguyan (vincent)
mir ve cottereau
gergeos (d.)
zimpulides (d. s.)
sykiotis (geogeres)
sarades (maria s.)
alemşah (nişan)
kaporalis (n.)
rossi (j. ve a.)
pakos (p.)
friedmann (bayan marie) ve kız kardeşleri
parma (paul) m. palma ve oğulları
gorniaczewski (th.)
platis (hristo)
kazian (a.)
hacopulos (jean)
granis (e.) - bayan terzisi
milla kardeşler
sarebey (melcon)
aprahamiyan (g.)
leon ve şirketi
nicoladis (them.)
yağmuryan (harout)
karikiopulo (fr.) şirketi
boyacıyan (g.)
piliuris (j.)
botter (j.) (burası botter apartmanı, 1. kat. apartmana ismini veren botter)
martinos (j.)
killave (bayan)
mavrommatis (g.)
jacob (avram)
gottesman (nathan) - dikiş atölyesi ve örgü
renaud (bayan hariclia) - bayan için dikim atölyesi
videovich (a.) ve oğulları - dikim atölyesi
xantulis (g. a.) - dikiş atölyesi
vafiadis (m.) ve oğulları - dikiş atölyesi
krunsky (b.) - dikiş atölyesi
turkoff (i. b.) - dikiş atölyesi

bunlar sadece terzi ve dikim olarak kayıtlara geçenler. daha tuhafiyeler, şapkacılar, ayakkabıcılar, gömlekçiler, elbiseciler, paltocular, yün giyimciler, modacılar var.

caddenin giyim kuşam ve moda ticaretindeki önemi tarihi anlatılarda, romanlarda ve hatıratlarda sıklıkla vurgulanır, ama işletme olarak tek tek ve bir arada görünce tahayyül ettiğimden daha önemli olduğunu fark ettim. ben o yılları düşünürken sağda solda birkaç terzi, terzilere girip çıkan hanımlar ve beyler, az ileride pastane, onun ilerisi lokanta, kahveciler ve şekerciler canlanıyordu kafamda. artık eski fotoğraflara barken sağa sola sürekli terzi yerleştiriyorum. terzi değilse terziye ürün satan tuhafiyedir. meydandan tünel'e kadar sadece sağ tarafta dokuz tane tuhafiye var. daha bunun bir de tünel'den dönüşü var. oradan hesap edin.

bunlardan başka, on taneden fazla kahveci, tütüncü, eczacı, ayakkabıcı; sekiz kitapçı, altı saatçi, yedi şapkacı, beş fırın var. berberler, tüccarlar, doktorlar, kuyumcular, ressamlar ve dahası da var. her işletmeden en az iki tane, çoğunlukla dörder beşer tane var.

fakat koca cadde boyunca tek başına iş yapan sadece bir kişi var. meydandan tünel'e doğru giderken, sol tarafta, bugünkü şah kulu bostan sokak'ta, o zamanların yeni yol sokak 541 numarasında, poğaçacı hüseyin ağa. rakipsiz. başka poğaçacı yok. herkes modanın izinde, giyimin kuşamın peşindeyken öğlen 2 gibi poğaçasını bitirip asma kilidini vurup gidiyor. ne sarhoşun ağız kokusu ne müşkülpesentlerin göz süzüşü.

[kitapta (osmanlı başkentinde bir levanten semti galata-pera, rinaldo marmara) yer alan kayıtlara göre yeni yol sokak'ta çok fazla işletme ve yapı var. o yüzden şüpheye düştüm. o sokak o kadar uzun değil çünkü. hem yeni yol sokak gerçekten şah kulu mu diye, hem de belki hüseyin ağa'nın tam konumunu bulurum diye goad haritalarına baktım. 36 numaralı paftada bahsedilen sokağı buldum. bugünkü şah kulu bostanı sokak'a denk geldiği doğru. hüseyin ağa'nın dükkanının tam konumu maalesef yok.]

bir de ticaret yıllığındaki bilgiler ışığında önüme 1910'lu yıllara ait bir istiklâl caddesi fotoğrafı aldım

victor burgeni, hemen yanında george baker tabelaları dikkat çekiyor. yıllığa döndüm:

21. sokak: lorando çıkmazı (bugün korsan çıkmazı)
370 - baker (g. ve a.) yapımevi
376 - burgeni (victor) ayakkabı

baker'ın ''yapımevi'' çok muğlak bir ifade olduğu için ne yapıyormuş diye merak edip araştırdım. o yıllara ait bir ürün kataloğuna göre tenis raketi, şapka, kozmetik ürünleri dahil her nevi ürün yelpazesine sahip bir firmaymış. ancak ''yapımevi'' dendiğine göre fotoğraftaki dükkanın bir tür imalat atölyesi olduğunu düşünüyorum. satış mağazası olsa doğrudan öyle yazılırdı. muğlaklığı tam gideremedim ama baker'ın 1847'te ingiliz elçiliği bahçesinde peyzaj düzenleme işi yaptığını ve zamanla büyük bir tüccara dönüştüğünü öğrendim. yine tarihten ibret fışkırdı.

az yukarıda da carlmann yazısı okunabiliyor. kayıtlarda o da var:
20. sokak: esadji sokak (esatçı sokak) [bugün deva çıkmazı]
362 - karlman (carl) moda ve konfeksiyon.

fotoğrafta, yukarı doğru geniş cepheli bir yer daha dikkat çekiyor. numaralara ve geniş cephesine bakarsak, orası da bon marche olmalı. karlman, aynı zamanda 1926 yılında bon marche'yi satın alan karlman. bon marche 1970'lere kadar karlman olarak faaliyetlerine devam edip 1970'lerde yıkılıyor ve yerine odakule yapılıyor.

bir de üç dükkanın arasında tabelası görünmeyen bir işletme daha var. muhtemelen orası da 366 numara, sabuncakis, çiçekçi. marmara'nın notuna göre, o dönemde resmi makamlar kutlama ve törenler için çelenklerini ve çiçeklerini buradan sipariş ederlermiş. fotoğrafta ne olduğu bile belli olmayan bir dükkanın o dönemin önemli işletmelerinden biri olduğu da ortaya çıkmış oluyor.

hepsini yan yana koyunca, bu fotoğrafın bugünkü türkiye iş bankası resim ve heykel müzesi'nin az gerisinden çekilmiş olduğu anlaşılıyor. üç satır yazı, bir fotoğrafa olan bakışı böyle değiştiriyor.

İstiklal Caddesi Eski Cazibesini Neden Kaybetti?