Büyük İskender'in Başarı Hikayesi Gibi Gösterilen Fetihlerinin Arkasındaki Farklı Gerçek
tarih kitaplarının ve batı merkezli anlatıların bize bıkmadan usanmadan pazarladığı en büyük mitlerden biri büyük iskender'in asya seferleridir.
güya bu genç makedon kralı batı uygarlığının, aydınlanmanın ve helen kültürünün meşalesini doğunun topraklarına taşımak için yola çıkmıştı. fakat madalyonun arkasını çevirip askeri kroniklerin ötesindeki psikolojik ve sosyolojik gerçekliğe baktığımızda karşımıza bambaşka bir trajedi çıkıyor. makedon ordusu doğuyu helenleştiremedi, tam aksine [doğu kültürü iskender'in zihnini ve kimliğini tamamen yuttu] iskender'in bizzat temas ettiği kültürler onun zihnini ve kimliğini derinden dönüştürdü. karşımızda bir fetih hikayesinden ziyade, fethedenin fethettiği nesne tarafından asimile edildiği muazzam bir psikolojik çöküş ve kimlik krizi kroniği bulunuyor. bu okuma tartışmalısız kabul görmüş değil; arrian gibi antik kaynaklar ve robin lane fox ya da peter green gibi modern tarihçiler aynı olguları çoğunlukla pragmatik bir uyum politikası olarak yorumluyor. ancak kanıtlar daha karanlık bir tabloya işaret ediyor.
her şey pers imparatorluğu'nun kalbine girilmesiyle başladı
iskender, persepolis'in ihtişamını ve doğu saraylarının tanrısal güç mekanizmasını gördüğü an makedonya'nın rüstik, askeri ve nispeten eşitlikçi krallık yapısından hızla uzaklaştı. batı dünyasında güç her zaman bir şekilde sorgulanabilir bir zemindeyken pers saray geleneğinde iktidar mutlak ve metafizik bir otoriteye oturuyordu. genç kral bu mutlakiyetin cazibesine kapılarak hızla persleşmeye yöneldi. makedon pelerinini çıkarıp pers şahlarının ipek kaftanlarını giymesi, meşhur akamenid tahtına kurulması basit bir siyasi kurnazlık ya da yerel halkı hoş tutma stratejisi değildi. lane fox bu adımları bilinçli bir meşruiyet inşası olarak okusa da bu durum aynı zamanda ego bütünlüğünün muazzam bir güç kültürü karşısında erimesinin işaretlerini taşıyordu.
kriz tam olarak bu noktada geri dönülmez bir boyuta ulaştı
iskender kendisini sadece pers şahı olarak görmüyor, akamenid hükümdarlık ritüellerini makedon generallerine de dayatıyordu. proskynesis denilen ve hükümdarın önünde eğilmeyi buyuran ritüeli kendi çocukluk arkadaşlarına zorunlu kılması bardağı taşıran son damla oldu. makedonya dağlarından gelen, kralı bir komutan ve eşitlerin birincisi olarak gören sert generaller, dün kan dökerek yendikleri adamlara benzemeye başlayan, doğulu bir despota dönüşen bu kralın önünde diz çökmeyi reddettiler. susa düğünleri olarak bilinen kitlesel evliliklerde makedon elitlerini persli kadınlarla zorla evlendirmesi de bu kültürel asimilasyon projesinin biyolojik bir dayatmasından başka bir şey değildi. iskender batıyı doğuya taşımak isterken temas ettiği kültürlerin genetiği ve töresi tarafından tamamen yutuluyordu.
bu durum askeri ve siyasi bir yarılmayı beraberinde getirdi
iskender'in zihnindeki bu narsisistik dönüşüm ve mutlak iktidar sarhoşluğu, en yakın dostlarıyla arasını açtı. kendisini eleştiren kleitos'u bir sarhoşluk anında bizzat mızrakla öldürmesi, filotas ve parmenion gibi tecrübeli isimleri komplo iddialarıyla tasfiye etmesi, ordunun motivasyonunu ve kimliğini [tamamen çökertti] ›sarstı. makedon askerleri artık helen uygarlığını yayan birer fatih gibi değil, kimliğini kaybetmiş bir megalomanın fantezilerini gerçekleştiren figüranlar gibi hissetmeye başlamışlardı. hindistan sınırından geri dönme isyanı da salt askeri bir yorgunluktan ziyade, bu kültürel yabancılaşmaya ve liderlerinin geçirdiği ruhsal mutasyona gösterilen kolektif bir dirençti.
nihayetinde iskender henüz 33 yaşında babil'de hayata gözlerini yumduğunda arkasında helenleşmiş bir asya değil, derinden sarsılmış bir makedon elit tabakası bıraktı. diadokhoi savaşlarının pek çok nedeni var; merkezi bir veraset mekanizmasının yokluğu, ordunun kişisel sadakate dayanması, iskender'in ani ölümü bunların başında geliyor. ama generallerinin toprakları paylaşarak hemen birer yerel hükümdar gibi hükmetmeye başlaması, yıllarca süren bu asimilasyon baskısının da kalıcı izler bıraktığını gösteriyor. batı merkezli tarih yazımı bu gerçeği ne kadar parlatmaya çalışırsa çalışsın, iskender'in hikayesi yalnızca bir zafer destanı değil, fethedenin kendi dönüşümünü kavrayamadan tükendiği bir trajedi olarak da okunabilir.