Christopher Nolan'ın, Filmlerinde Mutlaka İrdelediği Ortak Temalar
christopher nolan’ın filmlerinde en sık döndüğü mesele, insanın gerçeği ne ölçüde bilebildiği ve yaşayabilmek için onu nasıl değiştirdiği. zaman oyunları, hafıza sorunları ve iç içe geçen anlatılar çoğunlukla bu sorunun etrafında şekillenir. alt metinleri tek bir kesin anlama indirgemeden şöyle okuyabiliriz: gerçek ile inanmak istediğimiz şey arasındaki çatışma.
nolan’ın karakterleri yalnızca başkaları tarafından kandırılmaz; kendi ihtiyaçlarına uygun bir gerçeklik de kurarlar
* memento: hafıza güvenilmez olduğunda insanın kendi hayatı hakkında kurduğu anlatı da sorgulanır. intikam, gerçeğe ulaşma arzusunun önüne geçebilir.
* inception: cobb’un meselesi rüyayı gerçeklikten ayırmanın yanında, hangi gerçeklikte yaşamayı kabul edeceğidir.
* the prestige: seyirci de sihirbazın aldatmacasına katılır; açıklamayı ararken yanılsamanın sürmesini ister.
buradaki temel soru: gerçeğe mi ihtiyaç duyarız, yoksa hayatımızı sürdürebileceğimiz bir hikayeye mi?
zaman, kayıp ve geri dönüşsüzlük: nolan’da zaman yalnızca kurgu tekniği değildir; karakterlerin kaybettikleriyle ilişkisini belirler
* interstellar: bir gezegende geçirilen kısa süre, baba ile çocukları arasında yıllar süren bir ayrılığa dönüşür.
* dunkirk: farklı zaman ölçekleri, aynı savaşın bekleyen, kaçan ve kurtarmaya çalışan insanlar için nasıl farklı yaşandığını gösterir.
* tenet: zamanın yönüyle oynanabilse de bilgi, seçim ve fedakârlık arasındaki bağ ortadan kalkmaz.
zamana hükmetme arzusu, çoğu zaman kaybı geri alma arzusudur.
suçluluk, yas ve geçmişin bugünü ele geçirmesi
nolan’ın birçok kahramanı geçmişteki bir ölümün, hatanın veya başarısızlığın etkisi altında hareket eder. inception’da cobb’un suçluluğu fiziksel bir tehlikeye dönüşür; memento’da kayıp, kimliğin merkezine yerleşir; insomnia’da ahlaki ihlal, karakterin algısını ve kararlarını aşındırır.
bu filmlerde geçmiş, hatırlanan bir olay olmaktan çıkarak bugünü yöneten bir kuvvete dönüşür. karakterin çözmesi gereken dış problemle yüzleşmek istemediği iç problem birbirine bağlanır.
takıntı ve başarı uğruna kendini tüketmek
the prestige bunun en açık örneğidir: rekabet, ustalık arzusunu aşar ve hayatın tamamını yutan bir saplantıya dönüşür. benzer biçimde batman’in görevi de bruce wayne’in kişisel hayatını sürekli daraltır.
alt metindeki soru şudur: bir amaca bütünüyle adanmak, hangi noktada insanın kendisini yok etmesine dönüşür? nolan olağanüstü iradeyi etkileyici gösterirken bedelini de görünür kılar.
kimliğin hafıza, rol ve seçimlerle kurulması
nolan’da kimlik çoğu zaman sağlam ve değişmez değildir.
* memento: geçmişini hatırlayamayan biri, kim olduğunu nasıl belirler?
* the prestige: bir rolü sürdürmek için hayatının ne kadarını feda edebilirsin?
* batman üçlemesi: bruce wayne, batman ve kamusal persona arasında hangi benlik daha belirleyicidir?
karakterler kim olduklarını anlamaya çalışırken, tekrar ettikleri davranışlarla kendilerini yeniden üretirler. bazen bir amaç, insanın kimliğinin yerine geçer.
düzenin korunması, yalan ve ahlaki taviz
özellikle the dark knight, toplumun güvenlik ve umut adına hangi yalanları kabul ettiğini sorgular. batman’in gözetleme sistemi de iyi bir amaç için kullanılan gücün sınırlarını tartışmaya açar.
joker’in insan doğası hakkındaki iddiaları ise filmin tartışmasız doğrusu sayılmamalı: feribot sahnesi, onun insanların baskı altında kaçınılmaz olarak vahşileşeceği tezine karşı bir örnek sunar.
buradaki gerilim, düzeni korumak için başvurulan yöntemlerin o düzenin ahlaki temelini aşındırabilmesidir.
bilgi, güç ve sonuçlardan sorumluluk
oppenheimer, nolan’ın başka filmlerinde de bulunan kontrol sorununu tarihsel ve siyasal ölçekte işler: bir şeyi yapabilecek bilgiye sahip olmak, sonuçlarını yönetebileceğin anlamına gelmez.
the prestige’de keşif rekabete, ınception’da uzmanlık zihinsel müdahaleye hizmet eder. bilgi, onu kullanan kişinin arzularından bağımsız kalmaz. oppenheimer bu meseleyi keskinleştirir: insanın sorumluluğu, kendi doğrudan eyleminin bittiği yerde sona erer mi?
sevgi ve bağ kurma ihtiyacının kontrol arzusuyla çatışması
nolan soğuk ve zihinsel bir yönetmen olarak görülse de birçok filminin duygusal merkezinde aileye dönme, birini kurtarma veya kaybedilen bağı sürdürme isteği vardır. ınterstellar bunu en açık biçimde öne çıkarır; ınception’daki karmaşık operasyonun kişisel hedefi de cobb’un çocuklarına dönmesidir.
ancak sevgi her zaman kurtarıcı değildir: yasla ve sahiplenmeyle birleştiğinde insanı geçmişe hapsedebilir.
bütün bunları anlatış biçimi de temalarla bağlantılıdır: nolan seyircinin bilgisini sınırlar, böylece bize yalnızca belirsizlik yaşayan bir karakteri izletmez, o belirsizliği yaşatır. sonradan öğrendiğimiz bir bilgi, önceki sahnelerin ahlaki ve duygusal anlamını değiştirir. onun filmlerindeki sürprizlerin asıl gücü de çoğu zaman buradan gelir.