Japoncayı Kafanızda Bir Yere Oturtmanızı Sağlayacak Temel Bilgiler
japonca... öncelikle belirteyim ben de uzman değilim, sadece öğrenciyim. o sebeple bu dili öğrenmeye heves edenlerin merakını giderecek kadar, temel seviyede bazı terimlerin tanımını yapacağım.
“benim uzun yazı okuyacak zamanım yok. saniyeler bile benim için çok önemli. buralardan zaman arttırıp hemen survivor izlemeye koşmalıyım yahut pubg oyunu beni bekliyor, ivedilikle tiktok'a dönmem lazım” diyenler varsa aramızda; onlar için sonuç odaklı ne nedir özet metni bırakıyorum, yazının sonunda. isteyen direkt o kısma atlayabilir. ama özet tanımların çok kaba hatlarıyla ve basitçe yapıldığını bilsinler. etraflıca tarif içeren bir metni okumaya gönlü olanlar buradan devam etsin.
japonca, konuşma ve duyduğunu anlamayı baz alırsak anadili türkçe olanlar için öğrenmesi zor bir değildir. ama okuma yazma kısmı bambaşka bir mesele. uzak doğu asya'dan dünyaya açılmış üç köklü medeniyet, yani japonya, kore ve çin içinde dilini öğrenmesi en kolay olanı japoncadır. ama dediğim gibi kağıt kalemi işe karıştırmazsak.
korecenin alfabesi ve yazım kuralları kolaydır. hangul denilen yazı sistemini oluşturan 40 tane karakteri öğrenmek yeterlidir. fakat yazması ne kadar kolaysa konuşması bir kadar zordur. birçok sözcüğe diliniz dönmez, vurguları kaçırırsınız hatta ne kadar dikkatli dinleseniz de bazı sözcükleri anlamak anadili türkçe olan biri için imkansız gibidir. japonca bunun tam tersidir. bir türk için sözcükler gayet anlaşılırdır. telafuzu kolaydır. cümle kuruluş yapısı da türkçemize benzer. ama birazdan detaylı bahsedeceğim üzere japoncanın da okur yazarlığını öğrenmek bitmeyen bir çiledir. çinceye gelirsek, bu dile dair her şey zordur. öğrenme zorluğunda speaking ve listening de koreceyi sollar, reading ve writing de japoncayı çırak çıkartır. o sebeple konumuzu japonca ile sınırlandıralım. hatta daha da spesifik olarak japonca yazı sistemi ile.
japonlar dili yazıya dökmek için en temelde iki farklı alfabe kullanır
çin'den ithal kanji alfabesi ile yerli ve milli kana alfabesi. kanji alfabesi çin'in binlerce yıllık hanzi alfabesinin japoncalaştırılmış halidir. hanzi ise binlerce ideogramdan oluşan bir yazı sistemidir. bizim latin alfabesine bazı harfler ekleyip bazı harfler çıkararak kendimize göre oryante etmemiz gibi japonlar da çin'den gelen bu yazı sistemini kendilerine uyarlamak için bir takım düzenlemeler yapmışlardır. daha fazla detaya girmeden önce, tam bu noktada bazı tanımlar yapmamız gerekiyor.
insanoğlu tarih boyunca çeşitli yazı sistemleri kullanmıştır. bunların en yaygın olanları her bir sese bir işaretin karşılık geldiği fonetik alfabeler, işaretlerin ses gruplarına karşılık geldiği hece alfabeleri ve her kelimeye karşılık bir sembol üretilmiş ideogramlar yani söz alfabeleridir. birincisine örnek latin, yunan, kiril, arap alfabeleri ikincisi için ise japonların hiragana ve katakana diye kendi içinde ikiye ayrılan kana hece sistemleri, tarihten hititçe ve sümerce alfabeleri sayılabilir. son grup için ise mısır ve aztek hiyeroglifleri ile çin'in hanzi yazı sistemi anılabilir.
ideogramlar (soyutimgeler), özünde geliştirilmiş piktograflardır (resim yazı) yani her bir sözcüğü kendine has bir sembol yardımıyla imleyen bir sistemdir. misal balık anlamına gelen sözcük en başta balık resmine benzer şekilde yapılır. zamanla deforme olmuş, temsil ettiği şeyin çizimine benzerliğini kaybetmiş olabilir. ama temel olarak bir ideogramın hangi sözcüğe karşılık geldiğini çözdüğümüzde nasıl okunduğundan bağımsız olarak metnin içeriğini anlayabiliriz. şöyle anlatayım: "5" rakamının hangi sayıyı imlediğini biliyoruz. ingilizcede five, italyancada cinque, türkçede beş diye okunur. hangi dilde yazılmış olursa olsun bir metin içinde bu rakamı gördüğümüzde, nasıl telaffuz edildiğini bilmesek de 5 sayısından bahsedildiğini biliriz.
her sese ya da heceye karşılık bir işaretin kullanıldığı yazı sistemlerinde ise durum bunun tam tersidir. harflerin hangi seslere karşılık geldiği biliniyor olsa dahi metin okuyana hiçbir şey ifade etmeyebilir. şöyle örnekleyelim. bugün kullandığımız latin alfabesiyle yazılmış hiç bilmediğiniz bir dilde yabancı bir metinle karşı karşıyayız. diyelim ki şöyle bir cümle çıktı karşımıza: "euskadi ta askatasuna". sözcükler baskça. bilindik bir alfabe ile kaleme alındığı için metnin ne ifade ettiğini bilmeden okuyabiliyoruz. hem de bir bask'ın okuyacağı şekilde okuyoruz. ama sözlüğe bakmadan ne anlama geldiğine dair hiçbir fikrimiz yok.
bu genel bilgiler ışığında japoncaya bir bakış atarsak kanji bir ideogram alfabesidir. tıpkı mısır hiyeroglifleri gibi her sözcüğe karşılık bir karakter vardır. kana alfabesi ise bir hece sistemidir. sanskritçe, hintçe ve nepalce yazımında kullanılan devanagari alfabelerinde olduğu gibi her hece için bir karakter vardır. kana yazısı iki farklı üslupla yazılabilir. geleneksel kanji alfabesinin yetersiz kaldığı sözcüklerin yazımında hiragana kullanılır. batı dillerinden ithal kelimeler, teknoloji sayesinde hayatımıza sonradan girmiş aparatlar için katakana alfabesi kullanılır.
işin ilginci tüm bu karakterler bir cümle içinde aynı anda kullanılabilir. metin kanji karakterleri ile başlayıp hiragana ile devam edip katakanaya dönüp yine kanji ile bitebilir. dil yamalı bohçaya benzer. bir diğer zorluk sözcüklerin arasında boşluk yoktur. kelime dağarcığınız iyi değilse, sözcükleri bir bakışta tanıyamıyorsanız tüm satır yekpare bir bütün gibi gelecektir. sözcükler nerede başlıyor nerede bitiyor anlamanız zordur. büyük harf küçük harf ayrımı yoktur. daha doğrusu sadece 4 tane küçük harf vardır onlar da büyük yazıldıklarında seslendirdikleri hecelerden farklı olarak yanına getirildikleri hecenin okunuşunu değiştirmek içindir. ayrıca hece karakterlerin sağ üst köşelerine kondurulan çember ve tırnak işaretleri vardır. bunlara da dakuon ve handakuon denir. hecenin ilk harfini sert ya da yumuşak ünsüzle değiştirmeye yarar.
yazı yönü, keyfe göre soldan sağa (yokogaki) yahut yukarıdan aşağıya (tategaki) olabilir. eğer soldan sağa yazarak gidiyorsanız satır bittiğinde yukarıdan aşağıya doğru ilerlersiniz. ama yukarıdan aşağıya doğru yazarak gidiyorsanız satır bittiğinde yeni satır için sağdan sola geçmeniz gerekir. yani tategaki yazımında okuma yönü sağ üst köşeden sol alt köşeye doğrudur. bu da arapçadaki gibi kitapların bize göre arka kapağından okumaya başlandığı izlenimi verir. mangaların ters basılmasının sebebi budur.
kanji karakterleri çinceden ithal edildiği için geldikleri yerde orijinal bir okunuşları vardır. buna onyomi yani ses okuması denir. tabii ki şunu da aklımızda tutalım. japonlar bu yazı sistemini çin'den 5. yüzyıl gibi ödünç almaya başlamışlardır. aradan geçen yaklaşık 1600 yılda her iki dil de birçok açıdan evrim geçirmiştir. üstelik japonlar karakterleri kendilerine has okuma usulleri bulmuşlar. yani sadece onyomi okunuşlarını öğrenerek kısayoldan çince öğrenemezsiniz. ama bir parça da olsa hanzi (çin ideogramları) öğrenmiş sayılırsınız.
aynı karakterlerin japonca sözcüklere de karşı geldiği düşünülürse bir de anlam okuması denilen kunyomi yöntemi vardır. şöyle açıklayayım. çincede kuş sözcüğüne tekabül eden bir ideogram vardır. şöyle bir şey:
okunuşu “niao”. bu karakter kuş sözcüğünü imliyor. yine kuş sözcüğüne karşılık gelecek şekilde japoncaya geçiyor. ama japoncada çok normal olduğu üzere zaten kuş sözcüğü var: “tori”. bu durumda bu kanji karakteri iki farklı okuma usulüne sahip oluyor. niao şeklinde onyomi okunuşu ve tori şeklinde kunyomi okunuşu. sanırım ne demek istediğim anlaşıldı.
peki bilmediğimiz bir kanji ile karşı karşıyaysak nasıl okunduğunu nerden bileceğiz. bu sorun sadece dili sonradan öğrenenler için değil japonlar için de meseledir. çok seyrek kullanılan kanjilerin yanında küçük kana harfleriyle okunuşları yazılır. buna da furigana yahut yomigana denir.
bunların dışında bir de yalnızca özel isimlere özgü telaffuzları ifade eden standart dışı okumalar vardır
bu okuma yönteminin adı ise nanoridir. ideogramın onyomi ve kunyomi okunuşundan farklı olarak üçüncü bir okuma usuludür. en bilinen örneklerden birini vereceğim. görsel bu karakterin sözcük anlamı ışıktır. onyomi okunuşu "kou", kunyomi okunuşu "hikari"dir. ama bu karakteri eğer ki özel isim için kullanıyorsak kanjinin anlamını korumakla birlikte sese özgü bir istisna yaratarak okunuşunu değiştiririz. özel isim için kullanıldığında hiçbir kurala uymadan "akira" ya da "mitsu" olarak okunabilir ama anlamı yine de ışıkla bağlantılıdır. bu sebeple japonya'da resmi evraklarda isim yazılan kutucuğun yanına furigana olarak okunuşunu yazmak zorunludur.
şimdiye kadar öğrendiklerimizi çok kabaca özetleyelim
* japonlar çincede de olan sözcüklerin yazımlarını hanzi yazı sisteminden almışlardır. buna kanji demişlerdir.
* ideogramlar ufak tefek farklılıklar dışında çinceyle ortaktır.
* çincede olmayıp da sadece japoncada olan terimler, tabirler için hiraganaya başvurmuşlardır. çünkü kanji karakterlerinde karşılığı yoktur.
* çince ve japonca menşeli olanların dışındakiler için, özellikle batı dillerinden ithal sözcükler için ise katakana kullanmışlardır.
içinde doğruluk olsa da tabi ki bu kadar basit değil. öncelikle alfabe sitemlerine dair bu tercihler kesin kural değil sadece pratik eğilimler. ayrıca japonlar kanji karakterlerinin yetmediği yerde kendileri de ideogramlar yaratmışlardır. bir karakter hanzide yoksa kanjide de yoktur şeklinde yargı hatalı olabilir. çünkü tarihsel derinlik içinde peyderpey dili yaratanlar kanjide olmayan karakterler için hiraganaya başvurmak yerine kendileri karakter yaratmışlar. bunlara kokuji denir. hatta şu anekdot da ilginçtir kokujiler çin ve japonya arasında ters ihraç konusu olmuştur. yüzlerce belki binlerce kokuji karakteri hanziye geçip çinlilerin yazı sistemine eklenmiştir.
hazır konuyu kokujiye kadar getirmişken japonca öğrencilerinin kafasını en çok karıştıran konulardan birinden de bahsedeyim. ateji okuma yönteminden. aslında ateji, onyomi, kunyomi ve nanori gibi aynı kanji karakteri için farklı sesleri imleyen alternatif bir okuma metotu değildir. genelde yabancı dillerden ödünç alınmış kelimeleri fonetik olarak temsil etmek için kullanılan ideogram birliktelikleridir. bir nevi kanji karakterlerini kana gibi kullanmaktır. çünkü bu sistemde sesi yakalamak için kanjinin anlamı feda edilir. ilk akla gelen en yaygın örnekle anlatacağım. (wikipedia dahil birçok platform da bu örneği kullanmış)
suşi biliyorsunuz balık ve pirinç ile yapılan bir yiyecek. iki kanjinin birleşmesiyle yazılıyor.
bu kanjilerden ilki yaşam süresi, uzun ömür; ikincisi şirket, memur ya da yönetmek gibi anlamlara geliyor. iki kanji karakterinin de yemekle ilgisi yok. ama suşi sesini alabilmek için anlamları görmezden gelinmiş. atejiler modern japoncada büyük oranda katakana kullanımıyla yer değiştirmiştir.
gelelim son yazım metotuna
japonca sözcüklerin latince kökenli alfabelere transliterasyonuna romaji denir. kanji ve kana alfabelerini okuyamayan yabancılar için, dili yeni öğrenmeye başlayanlar için ve pasaport, harita vb. gibi uluslararası standartlara ayak uydurmak gerekliliği olan yerlerde kullanılır. üç temel yöntem vardır. kunrei-shiki romanizasyonu, nihon-shiki romanizasyonu, hepburn romanizasyonu.
aşağı yukarı japonca yazım sistemi böyledir. eklenebilecek mutlaka daha birçok şey vardır. ama ben henüz çok detaylı bilgi sunabilecek seviyede değilim.
şimdilik temel aksiyomların tanımıyla yetinelim
kanji : çinceden alınan ideogram bazlı alfabe sistemi. her sözcüğe karşılık bir karakter vardır. karakterlerin onyomi ve kunyomi olmak üzere iki farklı temel okunuş yöntemi vardır.
onyomi : ses okuması. genelde kanji karakterinin çinceden alındığı şekliyle nasıl bir sese karşılık geldiğine göre okumadır.
kunyomi. anlam okuması. genelde bir kanji karakterinin japoncadaki hangi sözcüğe karşılık geldiğine göre okumadır.
hiragana : daha çok japoncaya özgü sözcüklerin ve eklerin yazımında kullanılan hece alfabesi. her karakter bir heceye karşılık gelir.
katakana : yabancı dillerden özellikle batı dillerinden ithal kelimeler, teknoloji sayesinde hayatımıza sonradan girmiş aparatlar ve geleneksel kanji alfabesinin yetersiz kaldığı sözcüklerin yazımında kullanılır.
furigana: japonca bir kanjinin nasıl okunacağı ile küçük hiragana harfleriyle yazılan okunuş rehberidir. ender olsa da katakana ile de yazılabilir. furiganaya yomigana da denir.
nanori : japonca yer ve kişi isimlerinde kullanılan kanji karakterlerinin özel okunuş şekli.
ateji: kanjilerin anlamlarından ziyade okunuşlarına odaklanarak alışılmışın dışında kullanılması.
romaji : bildiğimiz latin alfabesidir. kanji ya da kana alfabesiyle yazılan sözcüklerin latinize edilmesinde kullanılır. hepburn, nihon-shiki, kunrei-shiki olmak üzere farklı usülleri vardır.
yokogaki : japoncanın soldan sağa satır sonunda yukarıdan aşağıya yazılış yöntemidir.
tategaki : japoncanın yukarıdan aşağıya sütun sonunda sağdan sola yazılış şeklidir.