Orta Çağ'dan Günümüze Ulaşan İlginç Bir Kelime: Spiessbürger (Mızraklı Vatandaş)
spießbürgermızraklı vatandaş
herhalde almanca’daki en ilginç kelimelerden biri olan ve kökeni orta çağ’a uzanan bir kelime.
kelime kökeni olarak orta çağ avrupa'sında, şehir savunmalarına şövalye ve aristokratların aksine kılıç ve zırhıyla değil elindeki vasat mızrağıyla savunmaya katılan biraz hali vakti yerinde orta sınıfları tanımlar. ancak bu kelime zaman içerisinde oldukça olumsuz bir anlam kazanmış ve günümüz almancasında dar bakışlı, yobaz, düzen takıntılı, itaatçi küçük burjuva gibi bir anlama gelmiştir.
bu kelimenin zaman içerisinde böyle olumsuz bir anlam kazanmasının arkasında da ilginç bir tarihsel gerçeklik yatar. orta çağ döneminde kentler çeşitli sosyal katmanlardan oluşmaktaydı. bunlar:
- aristokrat tayfa
- proletarya (yoksul kesim)
- ve spießbürger kavramını ortaya çıkaracak olan orta sınıflar
bu orta sınıflar ekseriyetle ufak tefek mal mülk sahibi olsa dahi aristokratik kan bağından mahrum insanlardır. ekserisi bir memuriyetle meşguldür ya da statükonun dibine kadar yaşandığı meslek loncalarının üyeleridir. terzi, fırıncı, nalbant, demirci, eyerci gibi meslekleri yapmak için bu loncaların üyesi olmak gerekmekteydi ve burada çok pis rant döndüğü için de öyle birinin kafasına girip o şehirde o işi yapması çok mümkün değildi. sınırlı kota genelde eşe dosta dağıtılıyordu.
bu loncalar (aslında bizdeki ahi teşkilatının aynısı denebilir) ve temsil ettikleri orta sınıflar rantın geldiği köşebaşlarını tuttuğu için her türlü yeniliğe ve rekabet oluşturacak değişikliğe karşı bir direnç sergiliyordu. zira rekabetin olduğu yerde müşterileri elde tutabilmek adına fiyat kırmak, yeniliklere yatırım yapmak yahut daha iyi çalışanlara daha çok maaş vermek gerekiyordu. haliyle bu sınıf için ön planda olan şey özgürlük yahut yenilik yapmaktan ziyade şehir hayatındaki statüko ve nizamın korunmasıydı.
bu sınıfın direnci orta avrupa’da, fransa ya da anglo-sakson ülkelerindeki gibi devrimci ve özgürlükçü bir orta sınıf burjuvazisinin gelişmesini engellemiştir. aksine orta avrupa’daki orta sınıf insanlar bu sebepten yenilikten ziyade gelenekselliğe ve sürekliliğe önem verir hale gelmiştir. diğer yandan şehirde çok gelişkin bir zanaatkâr sınıfının oluşmasına sebep olmuş ve orta avrupa şehirlerinin her birini birer açık hava müzesine çevirmiştir.
kelimenin olumsuz bir anlam kazanması 18. yy sonu aydınlanma hareketleriyle eş zamanlı olarak gelişir. bu dönemde, dönemin aydınları her türlü yeniliğe kuşkuyla bakan, itaatkâr, otoriteye tapan, risk almaktan kaçan, dar görüşlü bu insan tipini yerden yere vurdular. ve bir noktadan sonra bu insan tipi karikatürize edildi.
lakin bu insan tipi orta avrupa’dan silinmedi. aksine orta avrupa’da artan zenginliğe paralel büyüyen ve serpilen orta sınıfla birlikte daha da güçlendi. bunda elbette çalışkanlığı ibadet gören, tutumluluğu ve dakikliği en büyük erdem sayan protestan çalışma ahlakının etkisi de barizdir.
makinist treni uçurumdan aşağı sürerken, “beyler biz nereye gidiyoruz mk” diye endişelenip soracak yerde, tren hız sınırlarını aşıyor mu, herkes biletini aldı mı, trende biletsiz yolcu var mı gibi şeyleri kafaya takan bu insan profili için türkçede bir karşılık var mı emin olamadım. zira böylesine derin katmanları olan bir kelimeyi türkçeye sadece “dar kafalı küçük burjuva” diye çevirmek bence kelimenin haiz olduğu anlamı tam olarak karşılamıyor.