eskiden bazı camilerin yanında saatin kaç olduğunu öğrenmek için uğranan küçük binalar vardı. bunlara muvakkithane deniyordu. burada çalışan muvakkit namaz vakitlerini hesaplıyor ve saatlerin ayarıyla ilgileniyordu.

vakit hesabı için güneşin konumu izleniyor ve güneş saati ya da usturlap gibi aletler kullanılıyordu. bazı muvakkitler kıble yönünü de belirliyor ve ramazan için imsakiye hazırlıyordu. namaz vakitleri hem mevsime hem bulunduğunuz yere göre değiştiğinden bu iş gözlem ve hesap bilgisi gerektiriyordu.

bu binaların sokağa bakan geniş pencerelerinin de bir işlevi vardı. gelip geçen insanlar içerideki saatleri görebiliyordu. böylece namaz vakitlerinin belirlenmesi için çalışan bir kurum mahallede saatin kaç olduğunu öğrenmek isteyenlere de hizmet veriyordu.

saat ayarının ilginç bir tarafı da kullanılan zaman sistemiydi. alaturka ya da ezani saat denen sistemde güneş battığında saat 12’ye ayarlanıyordu. yani bu saatteki 12 bugün alıştığımız gibi öğleye veya gece yarısına denk gelmek zorunda değildi.

mesela güneş bugün kullandığımız saatle akşam yedide batıyorsa alaturka saat o anda 12’yi gösteriyordu. güneşin batış zamanı yıl boyunca değiştiği için saat de buna göre yeniden ayarlanıyordu. aynı sayı farklı mevsimlerde farklı zamanlara karşılık gelebiliyordu.

bazı muvakkithanelerde matematik ve astronomi de öğretiliyordu. zamanla mekanik saatler yaygınlaşınca muvakkitlerin saatleri kontrol etme ve onarma işleri daha fazla öne çıktı.

bu yapıların bir örneği safranbolu’daki köprülü mehmet paşa camii avlusunda bulunuyor. aynı avluda bir güneş saati de var. kültür ve turizm bakanlığının tanıtımında muvakkithanenin halkın zamanı ve namaz vakitlerini öğrenmesi için yapıldığı belirtiliyor.

kaynaklar

türk tarih kurumu belleten dergisi — salnamelere göre doğu karadeniz bölgesi muvakkithaneleri
https://belleten.gov.tr/tam-metin/215/tur

diyanet işleri başkanlığı — alafranga saatin alaturka saate dönüşümü
https://vakithesaplama.diyanet.gov.tr/…donusumu.php

kültür ve turizm bakanlığı — safranbolu güneş saati ve muvakkithane
https://safranboluturizmdanismaburosu.ktb.gov.tr/…l