Kapısı Olmadan Tüm Gün Soğuk Kalan Market Dolapları Bunu Nasıl Başarıyor?

evdeki buzdolabının kapısını iki dakika açık bıraksanız alarm çalmaya başlıyor. marketteki süt, peynir ve şarküteri dolaplarının ise ön yüzü sabahtan akşama kadar tamamen açık duruyor. ürünler soğuk kalıyor, dolabın önünden geçerken insanın bacaklarına bile serinlik vuruyor.

bu dolapların görünmeyen bir kapısı var: yukarıdan aşağıya doğru akan soğuk hava perdesi.

dolabın ön tarafındaki en üst bölüme dikkatli bakıldığında petek biçiminde uzun bir hava çıkışı görülebilir. fanlar, buradan aşağıya doğru ince ve düzenli bir soğuk hava tabakası üfler. hava rafların önünden geçerek tabandaki uzun ızgaraya ulaşır, buradan yeniden dolabın içine çekilir.

döngünün devamında hava evaporatör adı verilen soğuk ısı değiştiricinin üzerinden geçirilir. burada ısısını soğutucu akışkana bırakır, fanlarla tekrar yukarı taşınır ve dolabın tepesinden yeniden aşağı gönderilir. rafların arkasındaki küçük deliklerden verilen daha yavaş hava da ürünlerin çevresini soğutur.

soğuk hava, sıcak havadan daha yoğun olduğu için zaten aşağı inmeye eğilimlidir. çıkışın açısı ve üfleme hızı doğru ayarlandığında bu akım, dolabın açık yüzü boyunca hareket eden görünmez bir perdeye dönüşür. bazı gelişmiş dolaplarda iç içe iki hava perdesi kullanılır; içteki soğuk tabaka ürünleri korurken dıştaki tabaka market havasıyla karışmayı azaltır.

fakat bu perde gerçek bir kapı kadar yalıtım sağlamaz. müşteri ürüne uzandığında, önünden hızlıca geçtiğinde veya marketin klimasından gelen hava dolaba yandan vurduğunda akım bozulur. soğuk havanın bir bölümü koridora dökülürken sıcak ve nemli market havası içeri karışır. dolapların önündeki koridorun rahatsız edecek kadar serin olmasının nedeni de budur.

abd enerji bakanlığına göre açık dikey soğutucuların soğutma yükünün yüzde 80’den fazlası, çevredeki sıcak havanın dolaba sızmasından kaynaklanabiliyor. içeri giren nem evaporatörün üzerinde buza dönüştüğü için sistem belirli aralıklarla soğutmayı durdurup buz çözme işlemi de yapmak zorunda kalıyor. eriyen su alttaki giderden uzaklaştırılıyor.

ürünlerin raflara nasıl dizildiği bu nedenle görüntüden ibaret değil. dolabın içinde genellikle aşılmaması gereken bir yükleme çizgisi bulunuyor. paketler rafın önünden dışarı taşarsa hava perdesine çarpıp akışın yönünü değiştiriyor. tabandaki dönüş ızgarasının ürünlerle kapatılması da soğuk havanın dolaba geri dönememesine yol açıyor.

bu durumda cihaz çalışıyor ve içeriden soğuk hava geliyor olsa bile özellikle ön sıradaki ürünler istenen sıcaklıkta kalmayabiliyor. yapılan ölçümlerde ön taraftaki paketlerin arka sıradakilerden birkaç derece daha sıcak olabildiği görülmüş. dolaptaki ürünün elinize serin gelmesi de tek başına bütün gün doğru sıcaklıkta saklandığını göstermiyor.

peki bu kadar enerji kaybediliyorsa neden doğrudan cam kapı takılmıyor?

çünkü açık dolap müşterinin ürünleri tek bakışta görmesini, eline almasını ve geri bırakmasını kolaylaştırıyor. alışveriş akışındaki küçücük bir engelin bile satışları etkileyebileceğini düşünen marketler yıllarca erişim kolaylığını enerji tüketiminin önüne koydu. kapılı sistemlerin yaygınlaşmasının önündeki asıl mesele soğutma teknolojisi değil, müşterinin o kapıyı açıp açmayacağı endişesiydi.

enerji tarafında ise kapılı dolap açık biçimde üstün. aynı tip açık ve kapılı dolapların karşılaştırıldığı bir çalışmada, kapıları ortalama on dakikada bir on iki saniye açılan model yüzde 66 daha az enerji tüketti. üç kapısı sürekli açık bırakılsa bile tamamen kapısız dolaptan yüzde 45 daha az enerji harcadı.

bir dahaki sefere market dolabından yoğurt alırken elinizi üstten tabana doğru uzatırsanız aşağı akan serin hava akımını hissedebilirsiniz. o akım dolabın görünmeyen kapısıdır. önündeki koridorun buz gibi olması ise sistemin ne kadar güçlü çalıştığını değil, bu görünmez kapının ne kadar hava kaçırdığını gösterir.

kaynaklar:

* ashrae – market soğutucuları ve hava sızıntısının soğutma yükündeki payı:
https://handbook.ashrae.org/…_ch15/r18_ch15_ip.aspx
* abd enerji bakanlığı – açık soğutucularda hava perdesi ve enerji kaybı:
https://www.energy.gov/…d-refrigerated-display-case
* açık dolaptaki hava dolaşımının deneysel incelemesi:
https://doi.org/10.61458/jepm2301024v
* tek ve çift katmanlı hava perdelerinin karşılaştırılması:
https://www.mdpi.com/2076-3417/13/16/9080
* kapılı ve açık soğutucuların enerji karşılaştırması:
https://www.sciencedirect.com/…ii/s0956713519306334