Şeffaf Telefon Kılıfları Neden Sararır?
sararmış şeffaf kılıfı sıcak suya atıyorsunuz. bulaşık deterjanı, karbonat ve eski bir diş fırçasıyla her köşesini temizleyip duruluyorsunuz. yüzeydeki yağ gidiyor, kılıfın dokusu düzeliyor; fakat beyaz bir kâğıdın üzerine koyduğunuzda o çay rengi hâlâ orada.
çünkü temizlediğiniz şey kir, geride kalan sarılık ise çoğu zaman kılıfın kendi malzemesi.
piyasadaki yumuşak ve şeffaf kılıfların büyük bölümü günlük dilde “silikon” diye satılsa da termoplastik poliüretan, kısaca tpu kullanılarak üretiliyor. tpu telefonun çevresine kolayca oturacak kadar esnek, düşme sırasında darbeyi emecek kadar dayanıklı ve ucuza üretilebilecek kadar kullanışlı. şeffaf kılıf için güzel malzeme; güneş altında yaşlanmaya başlayana kadar.
güneşten gelen ultraviyole ışınlar, polimeri oluşturan uzun molekül zincirlerine enerji aktarıyor. zincirin bazı bağları kopuyor, bazı bölümleri oksijenle tepkimeye giriyor ve başlangıçta bulunmayan yeni kimyasal yapılar oluşuyor. bunların arasında görünür ışığın özellikle mavi ve mor bölümünü soğuran renkli molekül grupları da var. gözümüze geri dönen ışıkta sarı ton ağır basmaya başlayınca renksiz kılıf önce saman sarısına, ardından kahverengiye yaklaşıyor.
yani sarı tabaka plastiğin üzerine dökülmüş çay gibi yüzeyde beklemiyor. malzemenin moleküler yapısı ışık ve oksijenle değişiyor.
telefonu güneşte bırakmak süreci hızlandırıyor ama olay yalnız güneşlenirken yaşanmıyor. kılıf gün boyunca havadaki oksijenle temas ediyor; sıcaklık kimyasal tepkimeleri hızlandırabiliyor. eldeki yağ, ter, kozmetik ürünleri, kıyafet boyası ve cebin içindeki kir de yüzeye tutunup görünümü daha koyu hale getiriyor. bu bölüm sabunlu suyla bir miktar temizlenebilir. plastiğin içinde oluşmuş renk değişimi yerinde kalır.
bazı kılıflarda kenarların sapsarı olup arka bölümün daha şeffaf kalmasının nedeni de aynı parçanın eşit yaşlanmaması değil, iki ayrı malzemenin birleştirilmiş olmasıdır. esnemesi gereken kenarlarda tpu, sert ve düz arka panelde ise polikarbonat gibi farklı bir plastik kullanılabilir. kenarlar hem ele daha fazla temas eder hem de kullandıkları malzeme ultraviyole ışığa farklı tepki verir.
çamaşır suyu veya hidrojen peroksit gibi ağartıcılar sarı rengi oluşturan bazı yapıları etkileyip kılıfı geçici olarak daha açık gösterebilir. fakat kopmuş polimer zincirlerini eski haline getiremezler. kuvvetli kimyasallar yüzeyi matlaştırabilir, gevrekleştirebilir veya daha hızlı çatlayacak hale getirebilir. üzerine bir de yeniden güneş ve oksijen geldiğinde renk değişimi devam eder.
internette dolaşan temizlik tariflerini birbirine karıştırmak ise kılıftan çok sahibini bozabilir. çamaşır suyu; sirke, limon, kireç ya da pas çözücü gibi asitli maddelerle kesinlikle karıştırılmamalı. bu karışım zehirli klor gazı çıkarabilir. birkaç yüz liralık kılıfı kurtarmaya çalışırken akciğeri deneye sokmanın hiçbir anlamı yok.
“sararmaya dayanıklı” kılıflar tamamen uydurma değil. üreticiler ultraviyole ışığı emen katkılar, oksidasyonu yavaşlatan maddeler veya ışığa daha dayanıklı alifatik tpu türleri kullanabiliyor. sert polikarbonat arkalı modeller de yumuşak tpu kılıflardan daha uzun süre berrak kalabiliyor. fakat “dayanıklı” ile “sonsuza kadar renksiz” aynı garanti değil. covestro’nun teknik açıklamasına göre uv dengeleyiciler, yaygın aromatik tpu türlerindeki sararmayı önlemekten çok geciktiriyor.
sararmanın hızı bu yüzden kılıfın fiyatından çok kullanılan tpu türüne, katkı paketine, üretim kalitesine ve maruz kaldığı koşullara bağlı. pahalı bir ürün aylarca şeffaf kalabilir; kötü formüle edilmiş başka biri kutusunda beklerken bile oksitlenebilir.
kılıf sabunla yıkandıktan sonra artık yağlı hissettirmiyor ama beyaz kâğıdın üzerinde hâlâ sarı bir gölge bırakıyorsa temizlik işi bitmiştir. o noktadan sonra fırçayı daha sert bastırmak yalnızca yüzeye yeni çizikler ekler; plastiğin gençliğini geri getiren bir deterjan bulunmuyor.
kaynaklar:
https://solutions.covestro.com/…/optical-properties
https://doi.org/…1016/j.polymdegradstab.2009.01.013
https://doi.org/10.1016/j.msea.2010.01.014
