Çalışmayan Yürüyen Merdivene Adım Attığımızda Neden Dengemiz Bozuluyor?
alışveriş merkezlerinde ya da metro istasyonlarında karşılaştığımız bir durum var. yürüyen merdiven çalışmıyor ve bunu daha üzerine çıkmadan fark ediyoruz. ancak ilk adımı attığımız anda kısa süreli bir dengesizlik yaşıyoruz. sanki merdiven hareket edecekmiş gibi vücudumuz öne doğru kayıyor.
üstelik merdivenin durduğunu bilmemize rağmen bu his ortaya çıkabiliyor.
peki neden normal merdivenlerde böyle bir şey yaşamıyoruz da çalışmayan yürüyen merdivenlerde dengemiz bozuluyor?
bunun bilimsel literatürde bir adı var: *broken escalator phenomenon*, yani bozuk yürüyen merdiven fenomeni.
aslında olayın temelinde beynimizin daha önce öğrendiği hareketlere uyum sağlaması yatıyor.
hareket eden bir yürüyen merdivene adım atarken farkında olmadan yürüyüşümüzü değiştiriyoruz. vücudumuz hareketli zemine geçeceğini bildiği için adım hızını ve duruşunu buna göre ayarlıyor. bu hareketi defalarca tekrarladığımızda da bir alışkanlık gelişiyor.
ancak aynı merdiven durduğunda işler biraz değişiyor.
gözlerimiz merdivenin hareket etmediğini görüyor ve biz de bunun farkındayız. buna rağmen hareketlerimizi yöneten sinir sistemimiz, daha önce öğrendiği yürüyüş düzenini kısa süreliğine uygulayabiliyor. böylece gereğinden fazla öne yöneliyor ve dengemizi kaybetmiş gibi hissediyoruz.
bu durum yalnızca bir varsayım değil. 2003 yılında raymond reynolds ve adolfo bronstein tarafından yapılan bir araştırmada deneysel olarak incelenmiş.
araştırmacılar 14 katılımcının önce sabit, ardından hareket eden bir platforma adım atmasını sağlamış. katılımcılar hareketli platforma 20 kez çıktıktan sonra platform yeniden durdurulmuş ve kendilerine artık hareket etmeyeceği açıkça söylenmiş.
ancak sonuç oldukça şaşırtıcı.
katılımcılar platformun durduğunu bilmelerine rağmen üzerine normalden daha hızlı yürümüş ve vücutlarında belirgin bir öne savrulma hareketi görülmüş.
yani merdivenin çalışmadığını bilmek, vücudun alıştığı hareketi hemen bırakması için yeterli olmamış.
üstelik sonraki araştırmalar, bu etkinin ortaya çıkması için çok uzun süreli bir alışkanlık kazanmanın da gerekmediğini göstermiş. hareketli platforma yalnızca bir veya iki kez çıkmak bile bazı katılımcılarda benzer bir etki oluşturabilmiş.
2014 yılında yayımlanan başka bir araştırmada ise bu tuhaf hissin yalnızca bildiğimiz şeyle yaptığımız hareketin çelişmesinden kaynaklanmadığı ortaya konmuş. istemsiz oluşan duruş değişiklikleri ve beynin bu hareketlerin sonuçlarını nasıl öngördüğü de önemli bir rol oynuyor.
bir başka deyişle beynimiz, farkında olmadan gerçekleştirdiğimiz hareketleri her zaman bilinçli beklentilerimizle aynı hızda uyumlu hale getiremiyor.
güzel olan şu ki bu etki genellikle kısa sürüyor. 2003 yılındaki deneyde katılımcıların çoğunda yürüyüşle ilgili ölçümler ikinci denemede normal seviyelerine yaklaşmış.
dolayısıyla çalışmayan bir yürüyen merdivene adım attığımızda yaşadığımız o garip dengesizlik, merdivenin gizlice hareket etmesinden ya da gözlerimizin bizi yanıltmasından kaynaklanmak zorunda değil.
bazen vücudumuz, artık gerçekleşmeyecek bir harekete karşı önceden hazırlanmış oluyor.
biz merdivenin durduğunu biliyoruz ama yürüyüşümüz bunu birkaç saniyeliğine hesaba katmayabiliyor.
kaynaklar
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12802549/
https://doi.org/10.1152/jn.00495.2003