bazı yiyecekler bozulunca değil, fazla canlı olduklarını hatırlatınca insanın midesini bulandırır. domatesin içinden çıkan beyaz filizler de tam olarak öyle bir görüntü.

dışarıdan bakınca sıradan bir domates. ne üstünde küf var, ne kabuğunda büyük bir çürüme. sonra kesiyorsunuz; içeride kırmızı etli dokunun arasında beyaz, kıvrılmış, ince uzantılar duruyor. ilk bakışta insanın aklına tohum falan gelmiyor haliyle.

daha çok “bu domatesin içinde bir şey mi yaşamış?” hissi geliyor.

iyi haber şu: çoğu durumda gördüğünüz şey kurt, parazit, böcek larvası ya da domatesin içinden çıkmaya çalışan küçük bir yaratık değil. sadece aceleci domates tohumları.

botanikte bu olaya vivipary, türkçede de vivipari deniyor. kabaca, tohumun normalde beklemesi gereken yeri ve zamanı beklemeyip, daha meyvenin içindeyken çimlenmeye başlaması.

normalde bir domates tohumu meyvenin içindeyken uyku halinde kalır. buna dormansi denir. doğa açısından mantıklı bir sistemdir bu. çünkü tohumun domatesin içindeyken çimlenmesi pek iyi bir fikir değildir. dışarıda toprak yoktur, ışık yoktur, kök salacağı alan yoktur. tohumun asıl görevi, meyve dalından düştükten, çürüdükten ya da bir şekilde toprağa karıştıktan sonra uyanmaktır.

domatesin içindeki o jelimsi yapı da bu yüzden yalnızca sulu, lezzetli bir doku değildir. tohumların erken uyanmasını baskılayan sistemin bir parçasıdır. tohumlara bir nevi “dur bakalım, daha zamanı değil” der.

ama domates fazla olgunlaştığında veya uzun süre beklediğinde bu denge bozulabilir.

meyvenin içindeki tohum dormansisini kontrol eden mekanizmalar zayıflar. özellikle abscisic acid denilen, tohumun uyku halinde kalmasında rol oynayan bitki hormonunun etkisi azalınca, tohumlar içerideki nemli ve besinli ortamı yanlış anlayabilir.

onlar açısından şartlar fena değildir: karanlık var, nem var, sıcaklık uygunsa ortam da var. toprak yok ama tohum bunu bizim kadar dert etmiyor. uygun sinyali alınca küçük beyaz kökünü çıkarıp hayata başlamaya çalışıyor.

bizim “domatesin içinden beyaz şeyler çıktı” diye irkildiğimiz görüntü de çoğu zaman bundan ibaret.

bu olay yalnızca domateste görülmez. biberde, elmada, armutta, turunçgillerde, hatta mısırda bile benzer şekilde tohumların veya embriyoların beklenenden erken gelişmeye başladığı durumlar görülebilir. ama domateste görüntü daha çarpıcıdır. çünkü kırmızı etli dokunun içinde bembeyaz kıvrımlı filizler, ister istemez kurt gibi görünür.

haliyle akla hemen klasik şüphe gelir:

“bu hormonlu mu?”

hayır, tek başına bu görüntü domatesin hormonlu, gdo’lu, zehirli ya da laboratuvardan kaçmış bir mutant olduğu anlamına gelmez.

daha çok domatesin fazla olgunlaşması, bekleme süresi, saklama koşulları, sıcaklık, nem ve çeşide bağlı yatkınlık gibi faktörlerle ilgilidir. bazı domates çeşitleri buna daha yatkın olabilir. çok olgun domateslerde daha sık görülür. uzun süre beklemiş, iç dengesi bozulmuş meyvede tohumun “artık başlıyoruz” demesi daha kolaydır.

buzdolabı meselesi de biraz ilginçtir. domates zaten buzdolabını pek seven bir meyve değildir; tadı ve dokusu bozulabilir. bazı kaynaklar düşük sıcaklıkların da vivipary ihtimalini artırabileceğini söyler. yani domatesi uzun süre bekletmek de, yanlış koşullarda saklamak da bu küçük iç çimlenme olayını kolaylaştırabilir.

peki böyle bir domates yenir mi?

burada cevap, görüntüden çok domatesin genel haline bağlı.

domatesin kabuğu sağlamsa, kötü kokmuyorsa, küflenmemişse, aşırı yumuşayıp sümüksüleşmemişse ve tadında belirgin bir bozulma yoksa, sadece tohumlarının filizlenmiş olması onu otomatik olarak zehirli yapmaz. filizli kısmı ayıklayıp kalan kısmı kullanmak mümkündür. hatta bazıları böyle domatesleri çiğ yemek yerine sos, yemek veya pişmiş tariflerde kullanmayı tercih eder; çünkü filizlenen tohumlar tat ve doku olarak biraz garip gelebilir.

ama domates yaşlı bir domatestir artık. bunu da unutmamak lazım.

içinde tohumların filizlenmesine yetecek kadar beklemiş bir meyvenin çürümeye yaklaşmış olma ihtimali daha yüksektir. bu yüzden “filiz çıktı ama kesin yenir” rahatlığına da kaçmamak gerekir.

kötü koku varsa, yüzeyde küf varsa, kabukta çatlama ve sızıntı varsa, içi ekşimiş gibi kokuyorsa, dokusu sümüksüleşmişse veya tadı belirgin şekilde bozulmuşsa o domatesle pazarlık yapılmaz. çöpe ya da komposta gider.

çünkü asıl mesele filiz değildir.

asıl mesele çürüme belirtisidir.

filizlenmiş tohum tek başına korkulacak şey değildir; ama filizlenmiş, yumuşamış, kokmuş, küflenmiş domates başka bir hikâyedir.

bu ayrımı bilince görüntü hâlâ biraz tuhaf gelir, kabul. domatesin içinden beyaz beyaz kıvrılmış filizler çıkması iştah açıcı bir manzara değil. insan o domatesle salata yapmak istemeyebilir. bu gayet normal.

ama en azından neye baktığınızı bilirsiniz.

orada bir kurt kolonisi yoktur.

domatesin içinde saklanan bir böcek yoktur.

hormonlu gıda komplosu da olmak zorunda değildir.

sadece toprağa düşmeyi bekleyememiş birkaç tohum vardır.

doğa bazen market poşetinin içinde bile kendi işine bakmaya devam eder. bizim “unutmuşum bunu” dediğimiz yerde, domates kendi takvimini başlatmış olabilir.

bazen domatesin içinden çıkan şey bir yaratık değildir.

sadece fazla sabırsız davranmış bir tohumdur.

kaynaklar:

university of connecticut - why are seeds sprouting in my tomato?!
https://homegarden.cahnr.uconn.edu/…05/24/vivipary/

ask extension / uga extension - vivipary in tomatoes
https://ask.extension.org/kb/faq.php?id=217999

university of kentucky - vivipary of solanaceous crops
https://veggiescout.mgcafe.uky.edu/…lanaceous-crops

uf/ıfas propg - vivipary
https://propg.ifas.ufl.edu/…velopment-vivipary.html

eatortoss - tomato sprouts ınside the tomato?
https://www.eatortoss.com/…he-seeds-in-this-tomato/